Agressief gedrag bij je peuter: waarom het gebeurt en wat helpt

Slaan, schoppen, bijten, gooien en schreeuwen komen bij veel kinderen van 1 tot 4 jaar voor. Een peuter voelt grote boosheid of frustratie, maar heeft nog weinig woorden en bijna geen rem, dus komt het eruit via zijn lijf. Je reageert het best direct, kort en rustig. Duurt het al maanden, wordt het erger of doet je kind anderen echt pijn, bespreek het dan met het consultatiebureau.

In het kort

Wat is agressief gedrag bij een peuter?

Agressief gedrag is gedrag waarmee je kind een ander of iets pijn doet of kapotmaakt. Bij een peuter is dat bijna nooit gemeen bedoeld. Het is een reactie op een gevoel dat te groot is: boosheid, jaloezie, frustratie of schrik.

Het NJI beschrijft het zo: peuters willen steeds meer zelf doen en kunnen boos worden als het niet lukt. Ze voelen heftige emoties, hebben die nog niet in de hand en hebben er nog niet de juiste woorden voor. Naarmate ze beter praten, leren ze hun boosheid op andere manieren te laten zien.

In mijn praktijk schrikken ouders vaak van de eerste klap of beet en vragen ze zich af wat ze fout doen. Meestal niets.

Vormen van agressie: slaan, bijten, schoppen, gooien en schreeuwen

Kind en Gezin beschrijft dat een kind dat al beter kan praten, vaak minder bijt, omdat het dan kan zeggen wat er aan de hand is. Dat geldt voor de andere vormen ook. Meer over bijten en slaan, ook op de opvang, lees je in je peuter bijt of slaat.

Waarom is een peuter agressief? De oorzaken

Achter bijna elke klap zit een van deze oorzaken:

• Een eigen wil die botst. Je kind wil zelf iets, maar het mag niet of het lukt niet.
• Nog weinig woorden. Hij kan niet zeggen "ik ben boos" of "dat is van mij", dus doet hij het.
• Nog bijna geen rem. Ook als je peuter weet dat slaan niet mag, lukt het nog niet altijd om zich in te houden. Kind en Gezin noemt dat een peuter rustig "mag niet" kan zeggen en het ondertussen toch doet.
• Moe, honger of te veel prikkels. Aan het eind van de dag, vlak voor het eten of na een druk feestje is het lontje korter.
• Iets wat verandert. Een broertje of zusje, wennen aan de opvang of spanning in huis maakt veel kinderen tijdelijk bozer.
• Wat het oplevert. Krijgt je kind na een bui toch zijn zin, dan leert het dat agressie werkt. Volgens het NJI wordt de kans op nieuwe buien dan groter.

Tot welke leeftijd is het normaal?

Een harde grens is er niet. Wel zie je een duidelijke lijn: driftbuien komen volgens het NJI vooral voor tussen anderhalf en vier jaar en worden vanaf het derde jaar bij de meeste kinderen minder. Ook ziet het NJI dat opstandig en agressief gedrag vaak afneemt als kinderen tussen 2 en 4 jaar taal beter gaan begrijpen. Hoe je de taal van je peuter helpt groeien, lees je in taalontwikkeling van je peuter.

Wordt het niet minder of juist heftiger, bespreek het dan.

Zo reageer je op het moment zelf

1. Stop het gedrag meteen. Houd de hand of voet rustig tegen of haal je kind even weg. Kort: "Stop. Slaan doet pijn."
2. Troost eerst het andere kind. Zo krijgt het gedrag geen extra aandacht.
3. Benoem het gevoel. "Je bent boos, want je wilde de auto." Het NJI raadt aan de emotie in makkelijke woorden te benoemen, zodat je kind zich gehoord voelt en het gevoel leert herkennen.
4. Zeg wat wel mag. "Je mag stampen of roepen: ik ben boos. Slaan mag niet."
5. Blijf in de buurt tot het zakt. Lange uitleg werkt niet midden in een bui.
6. Maak het goed als je kind rustig is, met een knuffel of door samen iets te repareren.

Wat je beter niet doet:

• Terugslaan of bijten "zodat hij voelt hoe het is". Het NJI is duidelijk: sla je kind nooit, ook niet als het jou slaat. Je kind leert er vooral van dat slaan mag.
• Hard schreeuwen of dreigen. Volgens Kind en Gezin laten kinderen in gezinnen waar vaak geschreeuwd en gedreigd wordt juist vaker uitdagend gedrag zien.
• Toch toegeven. Dan stopt de bui, maar leert je kind dat slaan helpt.

Merk je dat je zelf bijna ontploft? Kind en Gezin raadt aan je kind op een veilige plek te zetten, even naar een andere kamer te gaan om rustig te worden en het daarna weer goed te maken. Dat is geen falen, dat is goed voor jullie allebei.

Agressie voorkomen: woorden, rust en voorspelbaarheid

Je voorkomt niet elke klap, maar je kunt de kans flink kleiner maken:

• Geef woorden aan gevoelens, ook op rustige momenten. "Die beer kijkt boos. Wat zou hij willen?"
• Vertel wat er gaat gebeuren. "Nog een keer glijden, dan gaan we naar huis." Minder verrassingen betekent minder frustratie.
• Geef veel positieve aandacht. Het NJI raadt aan op verschillende momenten aandacht te geven aan wat goed gaat; dat verkleint de kans op buien.
• Let op slaap en eten. Een vaste bedtijd en een tussendoortje op tijd schelen veel. Ben je zelf uitgeput, lees dan ook slaaptekort als ouder.
• Houd een paar dagen bij wanneer het misgaat. Kind en Gezin raadt dat aan bij bijten: op welk moment, bij wie, en was je kind moe? Vaak zie je dan een patroon.

Hoe je duidelijke regels stelt zonder strijd, lees je in grenzen stellen bij je dreumes en peuter.

Agressief naar een broertje, zusje of op de opvang

Een nieuwe baby is voor veel peuters een grote verandering. Jaloezie mag er zijn, maar pijn doen niet. Laat de baby nooit alleen met een peuter die net heeft geslagen, geef je oudste vaste momenten alleen met jou en benoem het gevoel: "Je vindt het stom dat ik de baby voed." Meer tips staan in broertje of zusje op komst.

Slaat of bijt je kind op de opvang, spreek dan met de pedagogisch medewerkers af hoe jullie reageren, zodat je kind overal hetzelfde hoort. In de eerste weken op een nieuwe plek is wat extra boosheid normaal, zie wennen op het kinderdagverblijf.

Wanneer is het een gedragsprobleem en vraag je hulp?

Het NJI spreekt pas van een gedragsprobleem als het gedrag duidelijk nadelige gevolgen heeft voor je kind of de omgeving en al minstens twee maanden duurt. De JGZ-richtlijn Psychosociale problemen noemt agressief gedrag en woedeaanvallen als een van de meest voorkomende zorgen bij 2- en 3-jarigen, en kijkt dan vooral of er meerdere signalen samen spelen.

Bel het consultatiebureau of de huisarts als:

• je kind al maanden vaak slaat, bijt of schopt en het niet minder wordt;
• andere kinderen of jij regelmatig echt pijn hebben;
• je kind zichzelf vaak pijn doet;
• je je ook zorgen maakt over praten, contact of slapen;
• je merkt dat je zelf vaak uitvalt of niet meer weet wat je moet doen.

Je krijgt daar geen schuld, maar meedenken. Volgens het NJI begint hulp meestal met steun bij de opvoeding.

Verder lezen

• Gedrag van je peuter: wat is normaal, wat valt op en wanneer vraag je hulp?
• Driftbuien bij peuters: waarom ze erbij horen en wat je kunt doen
• Peuterpuberteit: wanneer begint het, hoe lang duurt het en wat helpt?
• Grenzen stellen bij je dreumes en peuter: nee zeggen, luisteren en volhouden
• Emoties bij je peuter: herkennen, benoemen en leren reguleren
• Positief opvoeden van je dreumes en peuter

Bronnen

• NJI, Hoe kan ik mijn kind helpen? (gedragsproblemen), Nederlands Jeugdinstituut
• NJI, Wanneer is storend gedrag een probleem?, Nederlands Jeugdinstituut
• Kind en Gezin (Opgroeien, Vlaanderen), Een kind slaan of ruw behandelen?
• NJI, Peuter: driftbuien, Nederlands Jeugdinstituut
• Kind en Gezin (Opgroeien, Vlaanderen), Bijten
• JGZ-richtlijn Psychosociale problemen, Nederlands Centrum Jeugdgezondheid

Geschreven door Josanne Verhoof, pedagoog en babyslaapcoach (Villa Bimbi), slaapbegeleiding voor kinderen van 0 tot 5 jaar.