Peuterpuberteit: wanneer begint het, hoe lang duurt het en wat helpt?

De peuterpuberteit is de fase waarin je kind ontdekt dat het een eigen wil heeft. Volgens Kind en Gezin begint die vanaf ongeveer 18 maanden: je kind zegt vaak nee, wil alles zelf doen en kan heftig boos worden als iets niet lukt of niet mag. Het Nederlands Jeugdinstituut (NJI) ziet het opstandige gedrag meestal afnemen als je kind tussen 2 en 4 jaar taal beter gaat begrijpen. Wat helpt: veel positieve aandacht, kleine keuzes, een voorspelbare dag en rustig vasthouden aan een paar duidelijke grenzen.

In het kort

Wat is de peuterpuberteit?

Je peuter ontdekt dat hij een eigen persoon is, met een eigen mening en eigen plannen. Hij wil zelf kiezen, zelf beslissen en het zelf doen. Dat is een grote stap in zijn ontwikkeling, en eerlijk gezegd ook een mooie. Het NJI noemt dit het ontwikkelen van autonomie.

Alleen: zijn wil is groter dan wat hij al kan. Hij krijgt de rits niet dicht, hij snapt niet waarom jullie nu weg moeten, en hij heeft de woorden nog niet om te zeggen wat hij voelt. Daardoor slaat zijn stemming snel om. Dat zie je terug in schreeuwen, stampen, slaan, bijten of wegrennen, schrijft het NJI. Die mix van grote wil en kleine mogelijkheden noemen we de peuterpuberteit.

Ook de nee-fase hoort erbij. Het NJI legt uit dat peuters ontdekken dat je nee kunt zeggen, om daarna te zien hoe anderen reageren. Dat geeft ze een gevoel van controle. Je kind is dus niet tegen jou, het oefent met zichzelf.

Wanneer begint de peuterpuberteit, en wanneer is het voorbij?

Een vaste piek of einddatum noemen de instanties niet. In mijn praktijk zie ik dat het meestal het pittigst is als een kind al veel wil, maar nog weinig woorden heeft. Wordt je peuter beter in praten, dan hoeft hij minder vaak te ontploffen om duidelijk te maken wat hij bedoelt.

Waarom gedraagt mijn peuter zich zo?

Het helpt om te weten wat er achter het gedrag zit, want dan voelt het minder persoonlijk:

• Hij oefent met zelfstandig worden. Het NJI schrijft dat je kind uitprobeert hoe ver het over grenzen kan gaan, en of regels echt gelden.
• Hij voelt zich veilig bij jou. Kind en Gezin zegt het treffend: je peuter gebruikt jou als proefkonijn, juist omdat hij zich bij jou het veiligst voelt. Dat hij bij jou het hardst tekeergaat, zegt iets over jullie band, niet over jouw opvoeding.
• Hij overziet de dag nog niet. Als hij niet weet wat er komt, voelt elke overgang als een overval.
• Hij is moe of vol. Een peuter met te weinig slaap of een te drukke dag heeft een korter lontje. Dat merk je vaak aan het eind van de middag.

Wat helpt bij de peuterpuberteit? 8 tips

Deze tips komen uit de adviezen van het NJI en Kind en Gezin, aangevuld met wat ik ouders in de praktijk meegeef.

1. Geef positieve aandacht, ook als er niets aan de hand is. Samen spelen, knuffelen, een compliment als iets lukt. Kind en Gezin wijst erop dat een peuter snel leert dat lastig gedrag extra aandacht oplevert; spontane aandacht maakt dat minder nodig.
2. Bied twee keuzes. "Wil je pindakaas of kaas?" of "De rode of de blauwe jas?" Uit meer dingen kiezen is te moeilijk, zegt het NJI, maar twee keuzes geven je kind het gevoel dat hij iets te zeggen heeft.
3. Laat hem zelf doen wat kan. Laat hem beginnen en help pas als hij erom vraagt. Geef complimenten, ook voor mislukte pogingen. Haast? Zeg het dan eerlijk: "Nu doe ik je schoenen aan, vanmiddag mag jij het."
4. Maak de dag voorspelbaar. Vaste etenstijden en een vast slaapritueel geven je kind houvast. Kondig overgangen aan: "Nog twee keer glijden, dan gaan we naar huis."
5. Benoem wat hij voelt. "Je bent boos, want je wilde nog spelen." Een kind dat zich begrepen voelt, wordt eerder rustig, schrijft het NJI. Begrip tonen is niet hetzelfde als toegeven, voegt Kind en Gezin toe.
6. Stel geen vraag als het geen vraag is. Zeg "Nu gaan we opruimen" in plaats van "Zullen we opruimen?" Anders is nee een eerlijk antwoord.
7. Houd weinig regels aan, en houd ze vol. Stel niet te veel grenzen, maar laat een nee een nee blijven, ook tijdens een driftbui. Vermijd een machtsstrijd. Meer hierover lees je in ons artikel over grenzen stellen bij je peuter.
8. Pas je verwachtingen aan. Tien minuten geconcentreerd met iets bezig zijn is voor een peuter al een hele prestatie, schrijft Kind en Gezin. Een hele avond netjes aan tafel zitten is nog te veel gevraagd.

Voorbeelden: zo reageer je in de praktijk

Lukt het een keer niet om rustig te blijven? Dat overkomt iedere ouder. Zorg dat je kind veilig is, neem zelf even afstand en maak het daarna weer goed met een knuffel.

Peuterpuberteit en slapen

De nee-fase stopt niet bij de slaapkamerdeur. Rond deze leeftijd zie ik vaak bedtijdstrijd, nog een slokje water, nog een verhaaltje. Een paar dingen die helpen:

• Een vast slaapritueel in dezelfde volgorde, zodat er weinig te onderhandelen valt. Het NJI noemt een vast slaapritueel letterlijk als manier om je peuter grip te geven. Hoe je dat opbouwt staat in slaapritueel.
• Kleine keuzes binnen het ritueel: welke pyjama, welk boekje. Zo heeft hij inspraak, maar ligt de bedtijd vast.
• Let op vermoeidheid. Een peuter die te lang wakker is, is sneller dwars. Kijk in wakkertijden dreumes en peuter wat past bij zijn leeftijd.

Slaapt je kind ineens slechter rond deze leeftijd, lees dan ook slaapregressie 18 maanden, slaapregressie 2 jaar en peuter wil niet slapen.

Wanneer hulp zoeken?

De peuterpuberteit is pittig, en het is helemaal oké om daar steun bij te zoeken. Het NJI raadt aan om ervaringen te delen met andere ouders of tips te vragen aan de pedagogisch medewerker van de opvang.

Neem contact op met het consultatiebureau of de huisarts als:

• je je zorgen maakt over het gedrag van je peuter, bijvoorbeeld omdat hij extreem druk is;
• het je niet lukt om met het gedrag om te gaan;
• jij merkt dat het je te veel wordt. Kind en Gezin zegt het duidelijk: als jij het gedrag als een probleem ervaart, dan is het dat ook.

Wil je eerst even sparren over een lastige situatie van vandaag, dan kun je je vraag ook stellen aan Numo, de coach in de Numsy-app.

Verder lezen

• Driftbuien bij peuters: waarom ze erbij horen en wat je kunt doen
• Slaapregressie 18 maanden: signalen, duur en wat helpt
• Slaapregressie 2 jaar: signalen, duur en wat helpt
• Peuter wil niet slapen: oorzaken per leeftijd en een rustige aanpak
• Wakkertijden dreumes en peuter van 12 tot 36 maanden

Bronnen

• NJI, Peuter: peuterpuberteit, eigenwijs zijn en nee zeggen, Nederlands Jeugdinstituut
• Kind en Gezin (Opgroeien, Vlaanderen), Driftig en koppig: de peuterpuberteit
• NJI, Peuter: driftbuien, omgaan met heftige emoties, Nederlands Jeugdinstituut
• Kind en Gezin (Opgroeien, Vlaanderen), Positief opvoeden

Geschreven door Josanne Verhoof, pedagoog en babyslaapcoach (Villa Bimbi), slaapbegeleiding voor kinderen van 0 tot 5 jaar.