Peuter wil niet slapen: oorzaken per leeftijd en een rustige aanpak

Een peuter die niet wil slapen, is zelden ongehoorzaam. Meestal is hij overmoe, juist nog niet moe, of druk bezig met zijn eigen wil, en die drie vragen elk om een andere reactie. Een peuter van 1 tot 2 jaar heeft 11 tot 14 uur slaap per etmaal nodig, een peuter van 3 tot 4 jaar 10 tot 13 uur. Klopt de bedtijd of het middagdutje niet met dat getal, dan zie je dat 's avonds terug. Met een passende bedtijd, een vast ritueel van 20 tot 30 minuten en een rustige, steeds gelijke reactie verbetert het bij de meeste gezinnen binnen twee weken.

In het kort

• Slaapbehoefte: 11 tot 14 uur per etmaal bij 1 tot 2 jaar, 10 tot 13 uur bij 3 tot 4 jaar, inclusief het dutje.
• Meest voorkomende oorzaken: een bedtijd of dutje dat niet past, de eigen wil (rond 2 jaar), fantasie en angst (rond 3 jaar), schermen en drukte vlak voor bed, ziek zijn of tandjes.
• Aanpak: eerst het ritme kloppend maken, dan een kort vast ritueel, dan rustig en voorspelbaar reageren. Niet alles tegelijk veranderen.

Waarom wil mijn peuter niet slapen?

In mijn praktijk komen dezelfde oorzaken steeds terug, en vaak spelen er twee tegelijk:

• Ondermoe. Het middagdutje was lang of laat, of de bedtijd is te vroeg. Je peuter ligt om 19.00 uur klaarwakker te zingen.
• Overmoe. Het dutje is overgeslagen of de avond liep uit. Een overmoeide peuter wordt druk, giechelig en daarna hysterisch; inslapen lukt dan juist slechter.
• Eigen wil. Rond 2 jaar ontdekt je kind "nee" en "zelf doen". Naar bed gaan is de perfecte plek om dat te oefenen.
• Angst en fantasie. Rond 3 jaar komt de fantasie op gang: monsters, het donker, alleen zijn.
• Te veel prikkels. Schermen, stoeien of een druk feestje in het laatste uur voor bed.
• Lichamelijk. Verkoudheid, kiezen, oorpijn, jeuk. Dat sluit je altijd eerst uit.
• Verandering. Een broertje of zusje, verhuizing, nieuw bed, zindelijk worden, de start op de opvang.

Hoeveel slaap heeft een peuter nodig?

Ouders vragen me vaak hoe lang een peuter van 2 slaapt en hoeveel slaap een kind van 3 nodig heeft. De richtlijn van de American Academy of Sleep Medicine geeft brede marges, omdat kinderen echt verschillen. Het dutje telt mee in het totaal; de bedtijden zijn wat ik in de praktijk vaak zie werken.

Zit je peuter aan de onderkant van de marge en is hij overdag vrolijk en fit, dan slaapt hij genoeg. Is hij overdag hangerig, valt hij in de auto in slaap of is hij 's avonds hysterisch, dan zit hij waarschijnlijk te laag.

Peuter van 2 jaar wil niet slapen: slaapregressie of gewoon peuter?

Rond 2 jaar komen twee dingen samen: de eigen wil is op zijn sterkst en de slaapbehoefte daalt een beetje, terwijl het middagdutje vaak nog lang is. Het gevolg is een kind dat om 19.00 uur nog niet moe is en dat ook laat merken. Daarbovenop kan de slaapregressie van 2 jaar spelen. Die herken je aan een kind dat wekenlang goed sliep en ineens 's avonds lang wakker ligt, 's nachts roept en soms het dutje weigert, zonder dat er iets lichamelijks aan de hand is. Wat helpt: het ritme en het ritueel vasthouden en juist nu niets groots veranderen (geen nieuw bed, geen speen weg). Meestal trekt het in een paar weken bij.

Peuter van 3 jaar wil niet slapen: het middagdutje is vaak de sleutel

Bij 3-jarigen is het middagdutje in mijn praktijk de meest gemiste oorzaak. Dutjes verdwijnen meestal ergens tussen 3 en 5 jaar, en in de maanden daarvoor is het balanceren: mét dutje ligt je kind 's avonds tot 21.00 uur wakker, zonder dutje is het om 17.00 uur een drama. Wat werkt:

• Kort het dutje in tot 45 tot 60 minuten en maak je kind wakker als het langer duurt.
• Laat het dutje uiterlijk om 14.30 uur eindigen.
• Op dagen zonder dutje: bedtijd 30 tot 60 minuten vervroegen.

Daarnaast komt rond 3 jaar de fantasie op gang. Een peuter die niet alleen wil slapen, is dan niet lastig maar bang. Een klein nachtlampje met rood licht, de deur op een kier en een korte vaste zin ("Ik ben beneden, ik kom je zo checken") helpen meer dan uitleggen dat monsters niet bestaan.

Peuter wil niet slapen overdag: dutje of rustmoment?

Een peuter die het dutje weigert maar het eigenlijk nog nodig heeft, herken je aan het gedrag na 16.00 uur: driftbuien, hangen aan je been, in slaap vallen op de bank. Wat ik ouders meegeef: je kunt slaap niet afdwingen, rust wel. Maak van het dutje een rustmoment van 45 minuten op een vaste tijd: gordijnen dicht, bed of bank, een boekje of luisterverhaal, geen scherm. Valt je kind in slaap, prima. Zo niet, dan heeft het toch een pauze gehad en houd je de bedtijd 's avonds wat vroeger. Meer hierover lees je in peuter stoppen met middagslaapjes.

Mijn peuter wordt hysterisch bij het slapen: wat doe ik?

Een peuter die bij het naar bed gaan hysterisch wordt, is bijna altijd overmoe of overprikkeld. Redeneren werkt dan niet meer. Wat wel werkt:

1. Blijf zelf laag en rustig: zachte stem, weinig woorden, licht gedimd.
2. Bied contact zonder het ritueel los te laten: op de rand van het bed zitten, een hand op de rug.
3. Wacht tot de storm zakt (dat kan tien minuten duren), rond dan kort het ritueel af en ga.
4. Kijk de volgende dag naar de oorzaak: was het dutje te kort, de avond te druk, de bedtijd te laat? Pas dat aan, niet het ritueel.

Een rustige aanpak in 5 stappen

1. Maak het ritme kloppend. Gebruik de tabel: bedtijd, dutje en wakkertijd in balans. Doe dit eerst, anders vecht je 's avonds tegen een kind dat gewoon niet moe is.
2. Vast ritueel van 20 tot 30 minuten. Zelfde volgorde, elke avond, ook in het weekend. Een vast avondritueel gaat samen met sneller inslapen en minder wakker worden.
3. Schermvrij laatste uur. Fel licht 's avonds remt de melatonine bij peuters sterk. Boekjes, bad en rustig spel in plaats van een tablet; meer in schermen en slaap bij peuters.
4. Eén vaste reactie op roepen of eruit komen. Kort, warm en saai: "Het is slaaptijd, ik ben beneden." Steeds dezelfde woorden. Komt je kind steeds uit bed, dan vind je het volledige stappenplan in peuter komt steeds uit bed.
5. Bouw jouw aanwezigheid geleidelijk af. Zit je nu elke avond naast het bed tot je kind slaapt, schuif dan elke paar avonden een stukje richting de deur. Bij baby's is deze geleidelijke aanpak goed onderzocht: geen verhoogde stress en geen hechtingsproblemen een jaar later. In mijn praktijk werkt hetzelfde principe bij peuters.

Peuter slaapt niet door: hoe normaal is dat?

"Al twee jaar niet doorslapen", hoor ik regelmatig. Even wakker worden tussen twee slaapcycli is normaal, ook bij peuters; het verschil zit in of je kind daarna zelf weer in slaap valt. Kan hij dat alleen met jou erbij (hand vasthouden, bij jullie in bed), dan roept hij bij elke cyclus. De aanpak is dan dezelfde als 's avonds: help je kind in bed inslapen op een manier die hij 's nachts zelf kan herhalen, en bouw jouw hulp geleidelijk af. Wordt je peuter na maanden goed slapen ineens weer wakker, denk dan eerst aan ziekte, tandjes of een verandering overdag. Ook nachtangst kan een rol spelen: je kind lijkt wakker en in paniek, maar is het eigenlijk niet.

Wanneer naar het consultatiebureau of de huisarts

• Je peuter snurkt hard, slaapt met open mond of lijkt even te stoppen met ademen.
• Hij slaapt ineens heel veel, is overdag suf of lusteloos, of heeft koorts. Slaapt hij alleen wat meer na een drukke week of tijdens een groeispurt en is hij verder vrolijk, dan is dat meestal geen probleem.
• Het slaapprobleem duurt langer dan een paar weken ondanks een consequente aanpak, of jullie zitten er als gezin doorheen.
• Er is duidelijke angst of paniek bij het slapen gaan.

De jeugdarts of jeugdverpleegkundige kan met de JGZ-richtlijn Gezonde slaap meekijken naar het ritme en het gedrag, en zo nodig verwijzen. Een overzicht van alle veelvoorkomende problemen vind je in slaapproblemen bij peuters.

Verder lezen

• Peuter komt steeds uit bed: 7 stappen die rust brengen
• Slaapregressie 2 jaar
• Peuter stoppen met middagslaapjes
• Slaapproblemen bij peuters: van bedtijdstrijd tot te vroeg wakker
• Schermen en slaap bij peuters
• Nachtangst peuter

Bronnen

• Paruthi S. et al. (2016), Recommended Amount of Sleep for Pediatric Populations, American Academy of Sleep Medicine, Journal of Clinical Sleep Medicine 12(6)
• Iglowstein I. et al. (2003), Sleep duration from infancy to adolescence: reference values and generational trends, Pediatrics 111(2)
• Mindell J.A. et al. (2009), A nightly bedtime routine: impact on sleep in young children and maternal mood, Sleep 32(5)
• Gradisar M. et al. (2016), Behavioral Interventions for Infant Sleep Problems: A Randomized Controlled Trial, Pediatrics 137(6)
• Akacem L.D. et al. (2018), Sensitivity of the circadian system to evening bright light in preschool-age children, Physiological Reports 6(5)
• NCJ (2017), JGZ-richtlijn Gezonde slaap en slaapproblemen bij kinderen, Nederlands Centrum Jeugdgezondheid

Geschreven door Josanne Verhoof, pedagoog en babyslaapcoach (Villa Bimbi), slaapbegeleiding voor kinderen van 0 tot 5 jaar.