Peuter komt steeds uit bed: 7 stappen die rust brengen

Een peuter die steeds uit bed komt, doet dat zelden om jou te pesten. Meestal ontdekt hij net dat het kan (het nieuwe peuterbed heeft geen spijlen meer), of klopt de bedtijd niet bij wat hij nodig heeft: 11 tot 14 uur slaap per etmaal bij 1 tot 2 jaar, 10 tot 13 uur bij 3 tot 4 jaar. Wat in mijn praktijk het snelst rust brengt: een passende bedtijd, een kort vast ritueel, één duidelijke afspraak en elke keer hetzelfde rustige terugbrengen. De meeste gezinnen merken binnen 1 tot 2 weken verschil.

In het kort

• Oorzaken: de vrijheid van een peuterbed, grenzen uitproberen, een bedtijd of middagdutje dat niet past, spanning of angst.
• Aanpak: vaste bedtijd, ritueel van 20 tot 30 minuten, één heldere afspraak, rustig en zonder discussie terugbrengen.
• Tijd: reken op 1 tot 2 weken consequent volhouden. Een gedragsmatige aanpak zoals deze helpt bij ongeveer 80% van de jonge kinderen met bedtijdproblemen.

Waarom komt mijn peuter steeds uit bed?

In mijn praktijk zie ik bijna altijd een van deze vijf oorzaken:

1. Nieuwe vrijheid. Na de overstap van ledikant naar peuterbed ontdekt je kind: ik kan eruit. Dat is spannend en wordt getest, net als elke andere nieuwe vaardigheid.
2. De bedtijd klopt niet. Te vroeg naar bed (nog niet moe) of te laat (overmoeid en juist druk). Ook een middagdutje dat te lang of te laat is, maakt dat je peuter om 19.00 uur nog fris is.
3. Aandacht. Elke keer dat je terugkomt, praat of boos wordt, is contact. Voor een peuter is negatieve aandacht ook aandacht.
4. Spanning of angst. Een nieuw broertje of zusje, een verhuizing, zindelijk worden, een enge droom: het komt allemaal naar boven als het stil wordt.
5. Iets lichamelijks. Doorkomende kiezen, een verkoudheid of een volle luier. Dat sluit je eerst uit.

De rest van dit artikel gaat over de eerste vier. Bij de vijfde helpt geen stappenplan, alleen tijd en zorg.

Vanaf welke leeftijd speelt dit en gaat het vanzelf over?

Uit bed komen begint meestal tussen 2 en 3 jaar, zodra je kind in een bed zonder spijlen slaapt of over de rand van het ledikant kan klimmen. Het is de fase waarin peuters ontdekken dat ze een eigen wil hebben en die overal uitproberen, ook in bed. Het gaat vaak "vanzelf" over, maar hoe lang dat duurt hangt sterk af van wat je zelf doet in die eerste weken. Reageer je elke avond anders, dan leert je peuter dat volhouden loont. Reageer je elke avond hetzelfde, dan is de lol er meestal binnen twee weken af.

Hoe laat moet een peuter naar bed?

Veel ouders vragen me: hoe laat gaat een 3-jarige naar bed, en een dreumes van 13 maanden? Er is geen vast tijdstip, wel een vaste rekensom: tel terug vanaf de tijd waarop je kind 's ochtends wakker wordt. De richtlijn voor de totale slaap komt van de American Academy of Sleep Medicine; de bedtijden zijn wat ik in de praktijk zie werken.

Slaapt je peuter van 3 nog 2 uur in de middag en komt hij 's avonds steeds uit bed, dan is het dutje vaak de boosdoener: korter maken of vervroegen helpt meer dan streng zijn. Een vollediger overzicht vind je in bedtijd baby en peuter per leeftijd.

Het 7-stappenplan: zo blijft je peuter in bed

Dit is de aanpak die ik ouders meegeef. Doe alle stappen tegelijk en houd ze minstens twee weken vol.

1. Check bedtijd en dutje. Gebruik de tabel hierboven. Een peuter die pas om 21.00 uur slaapt, maar om 19.00 uur in bed ligt, heeft twee uur om te oefenen met eruit komen.
2. Kort, vast ritueel van 20 tot 30 minuten. Zelfde volgorde, zelfde plek, zelfde woorden: tanden poetsen, pyjama, twee boekjes, liedje, lichtje uit. Een vast avondritueel zorgt voor sneller inslapen en minder wakker worden. Hoe je dat opbouwt lees je in slaapritueel.
3. Eén afspraak in peutertaal. Bijvoorbeeld: "Als het lampje rood is, blijf je in bed. Als het lampje groen wordt, mag je eruit." Een slaaptrainer zoals de Numsy Lou laat je peuter zelf zien wanneer het ochtend is, zodat die discussie niet meer met jou hoeft.
4. Vang de laatste vragen op vóór het licht uitgaat. Nog één keer plassen, een slokje water, de knuffel. Maak er bewust een onderdeel van het ritueel van, dan is de smoes daarna op.
5. Breng rustig terug, elke keer hetzelfde. Weinig woorden ("Het is nacht, je slaapt in je eigen bed"), weinig licht, geen boosheid en geen extra knuffel op de gang. Saai is hier het doel. Vijftien keer terugbrengen op avond één is normaal; op avond vijf zijn het er meestal nog twee.
6. Zelfde aanpak voor papa en mama. Als de een terugbrengt en de ander even naast het bed gaat liggen, leert je peuter alleen: het hangt ervan af wie er komt.
7. Vier de ochtend, niet de nacht. 's Ochtends benoem je wat goed ging ("Je bent in bed gebleven, wat knap"). Beloningen 's nachts maken het uit bed komen juist interessant.

Peuter komt 's nachts naar ons bed: terugbrengen of niet?

Een peuter die om 3.00 uur naast je bed staat, is een ander verhaal dan een peuter die om 19.30 uur uit bed komt. 's Nachts is de wil zwakker en de behoefte aan troost sterker. Je hebt twee eerlijke keuzes:

• Terugbrengen, op dezelfde saaie manier als 's avonds. Kies dit als je eigenlijk niet wilt dat je kind bij jullie slaapt. Dan moet het wel elke nacht, ook als je doodmoe bent.
• Bewust toelaten, bijvoorbeeld met een matrasje naast jullie bed waar je kind zelf op mag kruipen. Kies dit als jullie er allebei achter staan. Het probleem is niet dat je kind bij je slaapt, maar dat het elke nacht een gevecht is.

Wat niet werkt: de ene nacht wel, de andere nacht niet. Dat is voor een peuter een loterij, en die speelt hij graag.

Dreumes of peuter wil niet in eigen bed: welk bed past?

Ouders vragen me vaak welk bed geschikt is voor een peuter van 2 of 3, en of een dreumes van 18 maanden al naar een groot bed kan. Mijn advies: er is geen haast. Zolang je kind veilig in het ledikant ligt en er niet uit klimt, mag het daar blijven, ook met 2,5 of 3 jaar. Een ledikant houdt de vrijheid beperkt en dat scheelt jullie veel gedoe.

Ga je wel over, kies dan een laag bed (peuterbed of juniorbed) met een bedhekje, en houd de rest van het huis veilig: een traphekje bovenaan de trap, geen losse snoeren of kleine spullen binnen handbereik. Onder de 2 jaar adviseert VeiligheidNL geen dekbed; een slaapzak in de juiste maat is dan de betere keuze. Meer over de overstap lees je in overgang van ledikant naar peuterbed.

Wat als het na twee weken nog niet beter is?

Kijk dan eerst eerlijk naar de zeven stappen: is er één die stiekem niet elke avond hetzelfde ging? Meestal zit daar de sleutel. Valt het uit bed komen samen met een periode van slechter slapen rond de tweede verjaardag, lees dan ook slaapregressie 2 jaar. Speelt er duidelijk angst (paniek bij het naar bed gaan, niet alleen durven zijn), dan helpt nachtangst bij peuters je verder.

Ga naar het consultatiebureau of de huisarts als je peuter snurkt of met open mond slaapt, 's nachts pijn lijkt te hebben, overdag opvallend moe of juist heel druk is, of als jullie er als gezin echt doorheen zitten. De jeugdarts kan met de JGZ-richtlijn Gezonde slaap meekijken en jullie verwijzen als dat nodig is.

Verder lezen

• Peuter wil niet slapen: oorzaken per leeftijd en een rustige aanpak
• Overgang van ledikant naar peuterbed: do's en don'ts
• Slaapritueel: zo bouw je een vast avondritueel op
• Slaapregressie 2 jaar
• Bedtijd baby en peuter per leeftijd
• Nachtangst bij peuters

Bronnen

• Paruthi S. et al. (2016), Recommended Amount of Sleep for Pediatric Populations, American Academy of Sleep Medicine, Journal of Clinical Sleep Medicine 12(6)
• Mindell J.A. et al. (2006), Behavioral treatment of bedtime problems and night wakings in infants and young children, Sleep 29(10)
• Mindell J.A. et al. (2009), A nightly bedtime routine: impact on sleep in young children and maternal mood, Sleep 32(5)
• NCJ (2017), JGZ-richtlijn Gezonde slaap en slaapproblemen bij kinderen, Nederlands Centrum Jeugdgezondheid
• VeiligheidNL, Veilig slapen: de adviezen voor baby's
• Thuisarts.nl (NHG), Mijn kind slaapt slecht

Geschreven door Josanne Verhoof, pedagoog en babyslaapcoach (Villa Bimbi), slaapbegeleiding voor kinderen van 0 tot 5 jaar.