Nachtangst bij je peuter of kind (night terrors): herkennen en wat je doet

Nachtangst, ook wel pavor nocturnus of night terror, is een paniekaanval vanuit de diepe slaap in de eerste 2 tot 3 uur na het inslapen: je kind gilt of huilt, heeft de ogen open en lijkt wakker, maar slaapt heel diep en is niet te bereiken. Het komt voor bij ongeveer 1 op de 15 tot 30 kinderen, vooral tussen 3 en 12 jaar, en begint gemiddeld rond 3,5 jaar. Een aanval duurt een paar minuten tot een half uur. Het belangrijkste wat je doet: niet wakker maken, veilig houden, rustig blijven. De volgende ochtend weet je kind er niets meer van.

In dit artikel

1. In het kort
2. Wat is nachtangst?
3. Hoe vaak en op welke leeftijd komt nachtangst voor?
4. Kan een baby of dreumes van 1 jaar nachtangst hebben?
5. Hoe ontstaat een night terror en waarom krijgt mijn kind het?
6. Nachtangst of nachtmerrie: wat is het verschil?
7. Zo herken je een nachtangst bij je kind
8. Wat doe je tijdens een nachtangst? Stappenplan
9. Nachtangst voorkomen: wat helpt echt
10. Wanneer naar de huisarts

In het kort

Wat is nachtangst?

Nachtangst wordt ook pavor (angst) nocturnus (nacht) genoemd, en in het Engels night terror, sleep terror of sleep tantrum. Het is een paniekaanval die je kind krijgt kort nadat het in slaap is gevallen, meestal tussen 1 en 3 uur na bedtijd. Je kindje lijkt wakker, maar niets is minder waar: het slaapt juist heel diep.

Tijdens een nachtangst kan je kind gillen, huilen, praten en om zich heen slaan, maar je krijgt geen contact. Dat komt doordat een deel van de hersenen uit de diepe slaap wordt gewekt terwijl de rest blijft slapen. Het deel dat beweegt en geluid maakt is wakker; het deel dat hoort, voelt en onthoudt slaapt door. Daarom herkent je kind je niet, duwt het je soms weg, en weet het er de volgende ochtend niets meer van.

Hoe vaak en op welke leeftijd komt nachtangst voor?

Nachtangst komt vooral voor in de kindertijd. Naar schatting heeft ongeveer 1 op de 15 tot 30 kinderen er wel eens last van, sommige kinderen vaker dan andere. Het komt het meest voor tussen 3 en 12 jaar, en de eerste keer is gemiddeld rond 3,5 jaar. Vaak zit het in de familie: had een van jullie het vroeger, dan is de kans bij jullie kind groter.

Jongere kinderen hebben het vaker (1 tot meerdere keren per week), oudere kinderen minder vaak (1 tot een paar keer per maand). Bijna alle kinderen groeien eroverheen zodra het slaappatroon volwassener wordt.

Kan een baby of dreumes van 1 jaar nachtangst hebben?

Veel ouders zoeken op "nachtangst kind 1 jaar" of "night terrors 1 jaar" na een nacht waarin hun dreumes ontroostbaar gilde. Echte nachtangst bij 1 jaar is zeldzaam. Wat je bij baby's en dreumesen vaker ziet, is huilen, kreunen of even gillen bij de overgang tussen twee slaapcycli, of een korte, heftige nachtelijke onrust door oververmoeidheid, tandjes of een verkoudheid. Nachtelijk wakker worden is in het eerste jaar heel normaal (Galland et al., 2012).

Het verschil merk je aan de reactie: een dreumes met gewone nachtelijke onrust wordt rustig als je hem oppakt of aanraakt; een kind in een nachtangst reageert daar niet op of wordt er juist heftiger van. Meer over onrust bij baby's lees je in baby huilt in de slaap zonder wakker te worden.

Hoe ontstaat een night terror en waarom krijgt mijn kind het?

Tijdens de slaap wisselen diepe non-REM-slaap en lichtere REM-slaap (waarin je droomt) elkaar af. Nachtangst ontstaat bij de overgang uit de diepe slaap, meestal in de eerste slaapcyclus van de nacht, als de hersenen niet soepel van de ene naar de andere fase gaan. Een deel wordt wakker, de rest slaapt door.

Waarom het ene kind het wel heeft en het andere niet, is niet helemaal duidelijk. Kinderhersenen moeten nog leren een stabiel slaappatroon te maken; naarmate ze ouder worden, verdwijnt het vanzelf. Daarnaast zijn er uitlokkers die de kans op een aanval vergroten:

• slaaptekort en oververmoeidheid, de belangrijkste uitlokker die ik in mijn praktijk zie
• koorts en ziek zijn
• spanning, een drukke periode, een nieuwe situatie zoals de opvang
• een onregelmatig ritme of een bedtijd die steeds verschuift
• slapen op een vreemde plek, logeren, vakantie
• een volle blaas
• snurken en ademstops (slaapapneu) en sommige medicijnen
• narcose kort geleden

Nachtangst of nachtmerrie: wat is het verschil?

Een nachtangst is niet hetzelfde als een nachtmerrie, en de aanpak verschilt. Bij een nachtmerrie troost je; bij een nachtangst wacht je.

Meer over enge dromen en hoe je ze aanpakt lees je in nachtmerries.

Zo herken je een nachtangst bij je kind

Een nachtangst vindt meestal plaats in de eerste 2 tot 3 uur na het inslapen, vaak rond dezelfde tijd, bijvoorbeeld rond 22.00 of 23.00 uur. Dit zijn de belangrijkste kenmerken:

• Plotseling gillen, huilen of overstuur zijn, soms ontroostbaar.
• Ogen open, starende blik, maar geen echt contact.
• Praten of roepen, meestal niet verstaanbaar.
• Snel ademen, snelle hartslag, zweten of een rood hoofd.
• Om zich heen slaan, rechtop zitten of uit bed willen.
• Moeilijk wakker te krijgen, en wakker maken maakt het erger.
• Na een paar minuten tot een half uur zakt het weg en slaapt je kind gewoon verder.
• De volgende dag geen enkele herinnering.

Het nare is dat je kind soms helemaal overstuur is en jij er niets aan lijkt te kunnen doen. Bedenk dat je kind er zelf niets van merkt; eigenlijk is de ouder de enige die er echt van schrikt.

Wat doe je tijdens een nachtangst? Stappenplan

1. Blijf rustig. Je kind heeft geen nachtmerrie en lijdt er niet onder; het ziet er alleen heftig uit.
2. Maak je kind niet wakker. Hoe meer je probeert te wekken of te troosten, hoe groter de kans dat de aanval langer duurt en je kind daarna juist ontregeld is.
3. Raak zo min mogelijk aan. Vasthouden voelt logisch, maar een kind in een nachtangst verzet zich vaak en wordt er heftiger van. Praat zacht en rustig.
4. Let op de veiligheid. Zorg dat je kind niet uit bed valt of zich stoot; haal harde voorwerpen weg en ga tussen je kind en de rand staan.
5. Blijf in de buurt tot het over is. Meestal duurt het een paar minuten, soms tot een half uur.
6. Stop je kind daarna in en ga weg. Het slaapt vanzelf verder.
7. Praat er de volgende dag niet dramatisch over. Je kind weet er niets van; grote verhalen maken het onnodig bang voor bedtijd.

Gaat je kind logeren? Zorg dat het logeeradres weet wat een nachtangst is en wat ze moeten doen.

Nachtangst voorkomen: wat helpt echt

Er bestaat geen middel dat nachtangst geneest, maar je kunt de uitlokkers flink verkleinen. Dit zijn de tips die ik ouders altijd meegeef:

• Genoeg slaap, elke dag. Oververmoeide kinderen hebben veel vaker night terrors. De richtlijn is 11 tot 14 uur per etmaal bij 1 tot 2 jaar en 10 tot 13 uur bij 3 tot 5 jaar, inclusief dutje (Paruthi et al., 2016). Bekijk de bedtijd per leeftijd in bedtijd baby en peuter.
• Vaste tijden en een vast ritueel. Kinderen die op wisselende tijden of op veel verschillende plekken slapen, zijn vatbaarder. Een vast avondritueel hangt bovendien samen met beter slapen, en hoe consequenter, hoe beter (Mindell et al., 2015).
• Rustige avond. Geen wilde spelletjes of schermen in het laatste uur, wel een boekje, een bad, gedimd licht.
• Plassen voor bed. Een volle blaas is een bekende uitlokker.
• Rustmomenten overdag in drukke periodes, en het dutje niet te vroeg schrappen.
• Wekken vlak vóór het gebruikelijke tijdstip. Komt de nachtangst bijna elke nacht rond dezelfde tijd, dan bespreek je met de huisarts of het helpt om je kind een kwartier daarvoor kort en zacht te wekken, een aantal nachten achter elkaar. Doe dit niet op eigen houtje bij een kind dat maar af en toe een aanval heeft.

Wanneer naar de huisarts

Nachtangst is meestal onschuldig en gaat vanzelf over. Ga wel naar de huisarts als:

• de aanvallen meerdere keren per week komen en weken aanhouden
• je kind zich verwondt of uit bed klimt tijdens een aanval
• je kind snurkt, ademstops heeft of overdag opvallend slaperig is
• de aanvallen na 12 jaar nog doorgaan of pas dan beginnen
• je kind ook overdag angstig of somber is, of er een grote spanning speelt
• je twijfelt of het misschien iets anders is dan nachtangst

Thuisarts.nl en het consultatiebureau (JGZ-richtlijn Gezonde slaap) helpen je om uit te zoeken of het ritme, slaaptekort of iets anders meespeelt. Slaapt je peuter structureel slecht, lees dan ook slaapproblemen bij peuters en peuter wil niet slapen.

Verder lezen

• Nachtmerries
• Slaapschema peuter 3 jaar + voorbeeldschema
• Peuter wil niet slapen
• Baby huilt in de slaap zonder wakker te worden
• Slaapproblemen bij peuters
• Bedtijd baby en peuter per leeftijd

Bronnen

• NCJ (2017), JGZ-richtlijn Gezonde slaap en slaapproblemen bij kinderen, Nederlands Centrum Jeugdgezondheid
• Thuisarts.nl (NHG), Mijn kind slaapt slecht
• Paruthi S. et al. (2016), Recommended Amount of Sleep for Pediatric Populations: A Consensus Statement of the American Academy of Sleep Medicine, Journal of Clinical Sleep Medicine 12(6)
• Mindell J.A. et al. (2015), Bedtime routines for young children: a dose-dependent association with sleep outcomes, Sleep 38(5)
• Galland B.C. et al. (2012), Normal sleep patterns in infants and children: A systematic review of observational studies, Sleep Medicine Reviews 16(3)

Geschreven door Josanne Verhoof, pedagoog en babyslaapcoach (Villa Bimbi), slaapbegeleiding voor kinderen van 0 tot 5 jaar.