Wanneer geen middagslaapje meer? Signalen, leeftijd en afbouwen

De meeste kinderen stoppen tussen hun 3e en 4e jaar met het middagslaapje; een deel al rond 2,5 jaar en een deel pas rond 5. Een peuter van 2 jaar heeft het dutje bijna altijd nog nodig: hij slaapt 11,5 tot 13,5 uur per etmaal, waarvan 1 tot 2 uur overdag. Je kind is er klaar voor als het dutje 2 weken lang moeizaam gaat én de nacht zonder dutje goed blijft. Dan bouw je het in 2 tot 4 weken af: eerst korter, dan om de dag, dan een vast rustmoment.

Tot welke leeftijd heeft een kind een middagslaapje nodig?

Volgens de Zwitserse referentiecurves van Iglowstein verdwijnt het middagslaapje bij de meeste kinderen tussen 3 en 5 jaar. In mijn praktijk zie ik de grootste groep stoppen tussen 3 en 4 jaar, vaak rond de start op de basisschool. Rond 2,5 jaar zijn er kinderen die het dutje al echt niet meer nodig hebben, maar dat is een kleine groep; veel vaker is een tweejarige die het dutje weigert gewoon in een fase.

Er is geen leeftijd waarop je "moet" stoppen. Een kind van 3 jaar dat nog dut én 's avonds binnen 20 tot 30 minuten in slaap valt, laat je dus gewoon dutten; houd het dutje dan wel op maximaal 1 tot 1,5 uur en laat het uiterlijk om 15.00 uur eindigen. Pas als het dutje de nacht gaat opeten, wordt het tijd om iets te veranderen.

Hoeveel slaap heeft een peuter nodig, met en zonder dutje?

De American Academy of Sleep Medicine adviseert 11 tot 14 uur per etmaal voor 1 tot 2 jaar en 10 tot 13 uur voor 3 tot 5 jaar, inclusief dutjes. Stopt het dutje, dan moet die slaap uit de nacht komen: bedtijd gaat een halfuur tot een uur naar voren, naar 18.30 of 19.00 uur. Doe je dat niet, dan slaapt je kind ineens 1 tot 1,5 uur minder, en dat merk je aan het humeur. Het volledige ritme per leeftijd staat in het slaapschema voor 2 jaar en het slaapschema voor 3 jaar.

Hoe weet je dat je kind geen middagslaapje meer nodig heeft?

Dit zijn de signalen dat het echt tijd is, en je wilt er minstens drie zien, 2 weken lang:

• Je kind valt overdag pas na 30 minuten of langer in slaap, of weigert het dutje elke dag.
• Na een dutje valt je kind 's avonds pas na 20.30 of 21.00 uur in slaap, terwijl bedtijd om 19.00 uur is.
• Op dagen zonder dutje blijft je kind vrolijk en redelijk tot bedtijd, zonder driftbuien rond het avondeten.
• Je kind wordt 's ochtends niet extra vroeg wakker en slaapt 's nachts rustig door.
• Het dutje wordt steeds korter, bijvoorbeeld 30 tot 40 minuten in plaats van 1,5 uur.

Kijk naar het patroon over 2 weken, niet naar één slechte dag. En andersom: ben je gestopt en is je kind rond 17.00 uur niet te genieten, valt hij in de auto of aan tafel in slaap, of wordt bedtijd een gevecht terwijl hij uitgeput is? Dan was het te vroeg en breng je het dutje gewoon terug. Afbouwen is geen race; een paar maanden langer dutten is beter dan elke avond een oververmoeid kind.

Slaapregressie of echt klaar met het dutje?

Rond 2 jaar en rond 3 jaar hebben veel kinderen een periode van slechter slapen, de slaapregressie van 2 jaar en die van 3 jaar. Je kind weigert dan ineens het dutje, valt 's avonds moeilijk in slaap of komt steeds uit bed. Dat lijkt op "klaar met het dutje", maar het is een fase van 2 tot 6 weken die samenvalt met taal, zindelijkheid, een grote-kinderbed of een broertje of zusje.

Verander in een regressie niets aan het schema. Blijf het dutje elke dag aanbieden op hetzelfde tijdstip, ook als je kind alleen maar op bed ligt. Pas als het slaapritme na de regressie weer stabiel is en de signalen hierboven blijven, ga je afbouwen.

Mijn kind van 2 jaar weigert het middagslaapje: wat kan ik doen?

Weigeren betekent bij 2 jaar zelden dat het dutje overbodig is. Vaker klopt er iets in de timing of de omstandigheden. Loop deze punten na:

1. Wakkertijd. Een tweejarige kan 5 tot 6 uur wakker zijn. Staat je kind om 7.00 uur op, dan is 12.30 tot 13.00 uur het juiste moment; om 11.00 uur is hij nog niet moe genoeg en om 14.00 uur al over zijn grens.
2. Ochtend. Buiten spelen en bewegen maakt het dutje makkelijker; een ochtend voor een scherm doet het tegenovergestelde.
3. Ritueel en kamer. Een korte versie van het avondritueel, gordijnen dicht en een constant achtergrondgeluid zoals white noise tegen straatgeluiden en broertjes.
4. Volhouden. Geef het 2 weken. Slaapt je kind echt niet, dan blijft het een rustuur op bed of op de bank, zonder discussie, en gaat de bedtijd 30 tot 60 minuten vroeger.

Hoe laat en hoe lang het middagslaapje?

De vuistregel: tussen het einde van het dutje en bedtijd zit ongeveer 4 uur, en bij oudere peuters iets meer. Een dutje dat om 16.00 uur eindigt, geeft bijna altijd een late avond.

Het middagslaapje opschuiven of afbouwen: stappenplan

Werk in deze volgorde en doe elke stap minstens 3 tot 5 dagen:

1. Opschuiven. Ligt het dutje nog om 11.00 of 11.30 uur, schuif het dan elke dag een kwartier op tot 12.30 of 13.00 uur.
2. Inkorten. Maak het dutje elke paar dagen een kwartier korter, van 1,5 uur naar 1 uur naar 45 minuten. Maak je kind rustig wakker: gordijn open, even knuffelen.
3. Om de dag. Wissel dutjesdagen en rustdagen af. Op rustdagen gaat je kind 30 tot 60 minuten eerder naar bed.
4. Rustmoment. Vervang het dutje door een vast rustuur na de lunch met boekjes, een luisterverhaal of een puzzel. Geen scherm, want dat maakt eerder wakker dan rustig.
5. Bedtijd vast. Houd 18.30 tot 19.00 uur aan, ook in het weekend. Volgens onderzoek van Mindell geldt: hoe vaker het vaste ritueel, hoe beter de slaap.

Het principe is hetzelfde als bij de overgang van 2 naar 1 slaapje.

Peuter eerder moe zonder middagslaapje: rustmoment en powernap

Zonder dutje wordt je peuter rond etenstijd hangerig, en juist door die vermoeidheid valt hij 's avonds soms slechter in slaap. Twee dingen helpen:

• Verplicht rustmoment rond 13.00 uur: 30 tot 45 minuten op de bank of het bed met een boek of luisterverhaal. Een slaaptrainer met een kleurtje dat aangeeft wanneer het rustuur voorbij is, zoals de Numsy Lou, maakt dat voor peuters duidelijk zonder dat jij de tijd hoeft te bewaken.
• Powernap van maximaal 20 minuten, nooit na 15.00 uur. Zet een wekker; slaapt je kind langer of later, dan verschuift de nacht.

Op dagen dat het echt niet gaat, is 18.00 uur naar bed geen ramp. Wordt je kind dan 's ochtends te vroeg wakker, lees dan peuter vroeg wakker.

Wanneer overleg je met het consultatiebureau?

Neem contact op met het consultatiebureau of de huisarts als je kind ondanks een goed ritme elke dag oververmoeid is, overdag steeds in slaap valt terwijl het 's nachts 11 uur of meer slaapt, elke nacht snurkt of met open mond ademt, of als bedtijd al weken een strijd is. Volgens de systematische review van Galland is er veel variatie tussen kinderen, dus een eigen tempo is normaal; aanhoudend slaaptekort niet. De JGZ werkt met de richtlijn Gezonde slaap en kijkt graag mee.

Verder lezen

• Slaapschema peuter 2 jaar + voorbeeldschema
• Slaapschema peuter 3 jaar + voorbeeldschema
• Wakkertijden dreumes en peuter van 12 tot 36 maanden
• Slaapregressie 2 jaar
• Slaapregressie 3 jaar
• Wanneer van 2 naar 1 slaapje overgaan

Bronnen

• Paruthi S. et al. (2016), Recommended Amount of Sleep for Pediatric Populations: A Consensus Statement of the American Academy of Sleep Medicine, Journal of Clinical Sleep Medicine 12(6)
• Iglowstein I. et al. (2003), Sleep duration from infancy to adolescence: reference values and generational trends, Pediatrics 111(2)
• Galland B.C. et al. (2012), Normal sleep patterns in infants and children: A systematic review of observational studies, Sleep Medicine Reviews 16(3)
• Mindell J.A. et al. (2015), Bedtime routines for young children: a dose-dependent association with sleep outcomes, Sleep 38(5)
• NCJ (2017), JGZ-richtlijn Gezonde slaap en slaapproblemen bij kinderen, Nederlands Centrum Jeugdgezondheid

Geschreven door Josanne Verhoof, pedagoog en babyslaapcoach (Villa Bimbi), slaapbegeleiding voor kinderen van 0 tot 5 jaar.