Peuter of dreumes vroeg wakker: oorzaken en 7 stappen naar later

Een dreumes of peuter die structureel tussen 4.00 en 6.00 uur wakker wordt en daarna niet meer slaapt, noemen we een early bird. De meest voorkomende oorzaken zijn licht en kou in de vroege ochtend, geluid, een te late bedtijd waardoor je kind oververmoeid is, een middagdutje dat te vroeg valt of te lang duurt, en overgangen zoals die van 2 naar 1 dutje of een slaapregressie. Met een donkere kamer, een bedtijd tussen 19.00 en 20.00 uur en een vaste wektijd van 6.30 uur schuift de ochtend bij de meeste kinderen binnen 2 weken op.

In het kort

Wanneer is vroeg wakker echt te vroeg?

Kinderen zijn nu eenmaal vroege vogels: 6.30 uur wakker is voor een dreumes of peuter normaal. Het wordt een probleem als je kind structureel voor 6.00 uur wakker is en overdag laat zien dat hij te kort sliep: hangerig, gapen voor 9 uur, in slaap vallen in de auto of een middagdutje dat ineens veel langer wordt.

Een echte early bird wordt niet even wakker om daarna verder te slapen. Hij is om 5.00 uur klaarwakker en klaar voor de dag. Bij een kind dat na 6.00 uur uitgerust opstaat, is er weinig aan de hand, ook al voelt het voor jou vroeg. Kijk dan vooral naar je eigen bedtijd.

Waarom wordt mijn peuter zo vroeg wakker?

Tussen 4.00 en 6.00 uur is de slaap van een kind heel licht: de slaapdruk is bijna op en het slaaphormoon melatonine daalt. Elke kleine prikkel is dan genoeg om helemaal wakker te worden. Dit zijn de 9 oorzaken die ik in mijn praktijk het vaakst zie:

Dreumes van 1 jaar vroeg wakker: wat speelt er?

Bij een kind van 12 tot 18 maanden zit de oorzaak bijna altijd in de dutjes. Een dreumes van 1 jaar heeft nog 2 dutjes nodig, samen 2,5 tot 3 uur, met het middagdutje afgelopen rond 15.30 uur. Valt het ochtenddutje al om 8.30 uur, dan wordt dat een verlengde nacht en schuift de hele dag naar voren, inclusief de wektijd van 5.00 uur. Schuif het ochtenddutje dan in stapjes naar 9.30 of 10.00 uur.

Rond 15 tot 18 maanden komt de overgang van 2 naar 1 dutje. In die weken is je dreumes vaak oververmoeid en wordt hij juist vroeger wakker. Houd de bedtijd dan tijdelijk vroeger, rond 18.30 uur, tot het ene dutje goed staat. Daarnaast spelen tandjes (de kiezen komen door) en de slaapregressies rond 12, 15 en 18 maanden.

Peuter van 2 of 3 jaar vroeg wakker: wat speelt er?

Bij 2 jaar komt er van alles bij: fantasie en angsten, de overstap naar een groot bed, zindelijk worden en een flinke eigen wil. Een peuter van 2 jaar heeft volgens de richtlijn van de AASM 11 tot 14 uur slaap per etmaal nodig, meestal 1 tot 2 uur overdag. Een dutje van 3 uur tot 16.00 uur zorgt vaak voor een nacht die om 5.00 uur klaar is: kap het dutje dan af rond 15.00 of 15.30 uur.

Bij 3 jaar verdwijnt het middagdutje bij veel kinderen. Precies in die overgang zie je twee patronen: het kind dat nog dut en daardoor 's ochtends vroeg klaar is, en het kind dat niet meer dut, oververmoeid naar bed gaat en daarom vroeg wakker wordt. Lees bij peuter stoppen met middagslaapjes hoe je dat aanpakt. Een 3-jarige heeft 10 tot 13 uur slaap per etmaal nodig; zonder dutje betekent dat een nacht van 19.00 tot 7.00 uur.

Waarom wordt mijn peuter ineens weer vroeg wakker?

Bij "ineens" kijk ik altijd naar wat er de afgelopen 2 weken veranderde:

• Seizoen of klok: het wordt vroeger licht, of de zomertijd is net ingegaan.
• Dutje: verviel, verschoof of werd korter door de opvang.
• Lichamelijk: tandjes, verkoudheid, oorpijn, een prik.
• Slaapregressie: rond 12, 15, 18 maanden en 2 jaar.
• Nieuw: groot bed, eigen kamer, broertje of zusje, andere opvangdagen.
• Angst: nachtangst of nachtmerries, vaak vanaf 2 jaar.

Los die ene oorzaak op en houd verder alles hetzelfde. Meestal herstelt het ritme binnen 1 tot 2 weken.

Stappenplan: zo verschuif je de wektijd in 7 stappen

Dit is de aanpak die ik ouders meegeef. Doe alle stappen tegelijk en houd het 2 weken vol voordat je iets anders probeert.

1. Maak de kamer echt donker. Test het overdag: zie je je hand voor je ogen, dan is het te licht. Plak randen af of gebruik een verduisterend rolgordijn. Kinderen zijn extra gevoelig voor licht, laat onderzoek van Akacem en collega's zien.
2. Check temperatuur en geluid. 16 tot 18 graden, een slaapzak of pyjama met de juiste TOG en een constant ruisgeluid tegen de vogels en de buren.
3. Zet de bedtijd op tijd. Tussen 19.00 en 20.00 uur, 4 tot 5 uur na het einde van het middagdutje. Twijfel je, kies dan de vroege kant; oververmoeidheid is de grootste boosdoener.
4. Zet het middagdutje op de juiste plek. Niet te vroeg (start rond 12.30 of 13.00 uur), niet te lang (klaar rond 15.30 uur), en niet schrappen zolang je kind het nog nodig heeft.
5. Houd elke avond hetzelfde ritueel. Uit onderzoek van Mindell en collega's blijkt dat een vast avondritueel zorgt voor sneller inslapen en minder wakker worden.
6. Kies een vaste wektijd van 6.30 uur. Alles daarvoor is nacht: donker, rustig, geen ontbijt, geen spelen, geen scherm. Ga wel even kijken, leg een hand op zijn rug, zeg "het is nog nacht" en ga weer weg.
7. Verschuif in stapjes van 15 minuten. Wordt je kind een week lang rustig wakker om 6.30 uur, zet de wektijd dan op 6.45 uur, daarna op 7.00 uur.

Een slaaptrainer zoals de Numsy Lou helpt bij stap 6 en 7: het lampje laat zien of het nog nacht is, zodat je peuter zelf leert wachten. Een kind van 2 jaar snapt dat na een paar dagen, een dreumes van 1 jaar nog niet; dan doe jij het werk.

Wat als niets werkt?

Houd 2 weken een simpel dagboekje bij: bedtijd, inslaaptijd, wektijd, dutjes en de stemming overdag. Vaak zie je dan het patroon dat je 's nachts niet ziet, bijvoorbeeld dat de vroege dagen steeds na een lange dutjesdag komen. Wissel niet elke 3 dagen van aanpak; dat maakt het voor je kind onvoorspelbaar.

Wanneer naar de huisarts of het consultatiebureau

Ga langs als je kind snurkt of piept in zijn slaap, met open mond ademt, overdag ondanks genoeg uren slaap uitgeput is, vaak hoest 's nachts of als vroeg wakker worden samengaat met pijn (oren, tandjes die niet overgaan, buik). Ook als jullie er als gezin aan onderdoor gaan: de JGZ-richtlijn Gezonde slaap is er juist voor deze vragen, en het consultatiebureau denkt graag mee.

Verder lezen

• Baby vroeg wakker? Zo help je je early bird later slapen
• Peuter stoppen met middagslaapjes
• Wakkertijden dreumes en peuter van 12 tot 36 maanden
• Slaapregressie 2 jaar
• Nachtangst peuter
• Bedtijd baby en peuter: hoe laat naar bed per leeftijd

Bronnen

• Paruthi S. et al. (2016), Recommended Amount of Sleep for Pediatric Populations, American Academy of Sleep Medicine, Journal of Clinical Sleep Medicine 12(6)
• Akacem L.D. et al. (2018), Sensitivity of the circadian system to evening bright light in preschool-age children, Physiological Reports 6(5)
• Mindell J.A. et al. (2009), A nightly bedtime routine: impact on sleep in young children and maternal mood, Sleep 32(5)
• NCJ (2017), JGZ-richtlijn Gezonde slaap en slaapproblemen bij kinderen, Nederlands Centrum Jeugdgezondheid
• Thuisarts.nl (NHG), Mijn kind slaapt slecht

Geschreven door Josanne Verhoof, pedagoog en babyslaapcoach (Villa Bimbi), slaapbegeleiding voor kinderen van 0 tot 5 jaar.