Zelfstandigheid van je peuter: zelf aankleden, eten, helpen en 'zelluf doen'

Rond anderhalf jaar wil je kind steeds meer zelf: eten met een lepel, drinken uit een beker, een jas uittrekken. Tussen 2 en 4 jaar leert hij zich aankleden, eerst uittrekken en losmaken, later aantrekken en schoenen aandoen. Elk kind heeft zijn eigen tempo. Jij helpt door tijd te geven, taken in kleine stappen te knippen, de poging te prijzen en kleine keuzes te laten maken.

Waarom wil je peuter alles 'zelluf'?

"Zelluf doen!" is voor veel ouders het geluid van de peutertijd. Je kind merkt dat hij een eigen persoon is, met een eigen wil en eigen ideeën. Het NJI beschrijft de peutertijd als de periode waarin kinderen oefenen met zelfstandig worden: aankleden, met een lepel of vork eten, zindelijk worden.

Die drang heeft een keerzijde. Wil hij iets zelf en lukt het niet, dan is de frustratie groot. Driftbuien horen daarom bij deze fase, schrijft het NJI. Dat is geen teken dat je iets fout doet: het is precies de leeftijd waarop willen en kunnen nog niet gelijk oplopen. Meer daarover lees je in peuterpuberteit.

Wat kan je kind zelf, per leeftijd?

Zie de leeftijden als bandbreedte, niet als toets. Het ene kind trekt met 2 jaar zijn jas al uit, het andere wil dat pas met 3 jaar. Beide zijn normaal.

De leeftijden voor eten met een lepel, de beker en het aankleden komen van het NJI; Kind en Gezin beschrijft dat een kind rond 18 maanden met een vork leert prikken, al is naar de mond brengen dan nog lastig. Wil je per maand zien wat erbij komt, kijk dan in ontwikkeling dreumes per maand en ontwikkeling peuter 2 jaar.

Zelf aankleden zonder strijd

Aankleden is een van de grootste strijdmomenten van de dag, zeker als je om half acht de deur uit moet. Wat ik ouders altijd meegeef:

1. Begin met uittrekken. Uittrekken is makkelijker dan aantrekken. Laat je peuter 's avonds zijn sokken en broek zelf uitdoen.
2. Knip het in stukjes. Jij houdt de broek klaar, hij stapt erin. Jij trekt de trui over zijn hoofd, hij steekt zijn armen erdoor. Doe moeilijke handelingen eerst rustig voor.
3. Laat kiezen uit twee. "De rode of de blauwe trui?" Zo heeft hij inspraak, zonder dat je een half uur voor de kast staat.
4. Kies makkelijke kleding. Elastische broeken, klittenband, ruime halsgaten.
5. Plan tijd op een rustig moment. Oefenen gaat beter in het weekend dan op een drukke ochtend. Doordeweeks mag jij best meer helpen.
6. Wees trots op de poging. Een shirt binnenstebuiten of twee verschillende sokken? Prima. Het ging om het zelf doen.

Zelf eten, drinken en tandenpoetsen

Zelf eten begint met de handen: stukjes fruit, brood, zachte groente. Rond anderhalf jaar eten veel kinderen zelf met een lepel en drinken ze goed uit een beker. Netjes eten komt pas veel later: tot 4 jaar knoeien kinderen nog, en met mes en vork eten leren ze meestal vanaf hun vierde.

• Leg een afwasbare mat onder de stoel en accepteer de troep.
• Geef een kleine beker die hij zelf kan vasthouden.
• Laat hem zelf opscheppen uit een kleine schaal, met jouw hulp.

Gaat eten vooral over strijd en weigeren, lees dan kind wil niet eten. Bij tandenpoetsen mag je peuter gerust eerst zelf, maar tot 5 jaar poets jij daarna altijd na. Hoe, staat in tandenpoetsen bij je baby en dreumes. Zelf naar de wc gaan is ook een stap in zelfstandigheid: zie baby zindelijk maken.

Taakjes en klusjes voor dreumes en peuter

Peuters willen graag meedoen met wat jij doet: koken, opruimen, de was. Kind en Gezin raadt voor peuters van 1 tot 2 jaar aan om 'echte dingen' te geven om mee te spelen en te doen. Een paar ideeën:

Het gaat langzamer dan als jij het zelf doet, en soms moet je het overdoen. Doe dat dan niet waar hij bij is. Het belangrijkste is dat hij merkt dat zijn hulp telt. Meer ideeën voor elke dag vind je in activiteiten voor je dreumes en peuter.

Zelfstandig spelen: even zonder jou

"Mijn peuter kan niet alleen spelen" hoor ik vaak. Jonge kinderen zoeken de nabijheid van hun ouder, en voor hun tweede spelen ze volgens Kind en Gezin vooral naast andere kinderen in plaats van met ze. Alleen spelen is iets wat je opbouwt:

• Begin samen. Bouw samen een begin van een toren of zet een spel klaar.
• Trek je even terug, maar blijf in de buurt: aan tafel, in dezelfde kamer.
• Bied open speelgoed aan, zoals blokken, een keukentje of een doos. Wat bij welke leeftijd past, lees je in welk speelgoed past bij welke leeftijd.
• Kom terug voordat hij je komt halen. Zo leert hij dat jij terugkomt.

Tijd en geduld: zo houd je het leuk

Zelfstandigheid groeit het best als je kind succes ervaart. Wat helpt:

• Laat hem proberen, ook al gaat het sneller als jij het doet. Van zelf doen leert hij het meest, en het geeft zelfvertrouwen.
• Kies uitdagend, niet te moeilijk. Een taak die net lukt, geeft plezier. Een taak die steeds mislukt, geeft frustratie.
• Prijs wat hij doet, niet wie hij is. "Wat goed dat je je schoenen zelf hebt aangetrokken" zegt meer dan "slimme jongen".
• Help als het echt niet lukt, en zeg wat je doet: "Ik doe deze knoop, jij de volgende."

Hoe complimenten en belonen in het algemeen werken, lees je in positief opvoeden.

Zelfvertrouwen van je peuter: zo help je het groeien

Zelfvertrouwen is bij een peuter vooral het gevoel "ik kan het, en als het misgaat is dat niet erg". Dat gevoel groeit niet van complimenten alleen, maar van dingen die hij zelf voor elkaar krijgt, terwijl jij er rustig bij bent. Een veilige band met jou is de basis: een kind dat weet dat jij er bent, durft meer te proberen.

Wat je elke dag kunt doen:

Vergelijk je peuter liever niet met een broertje, zusje of vriendje: elk kind ontwikkelt zich in zijn eigen tempo. En let op je eigen woorden over hem, ook als hij meeluistert. Een peuter neemt over hoe jij over hem praat.

Zie je dat je kind heel snel opgeeft, veel bang is of zich steeds terugtrekt, bespreek het dan met het consultatiebureau.

Wanneer naar het consultatiebureau?

Elk kind heeft zijn eigen tempo, en een kind dat met 3 jaar zijn jas nog niet zelf aantrekt, is daarmee niet achter. Bespreek het wel met het consultatiebureau of de huisarts als:

• je kind duidelijk minder kan met zijn handen dan leeftijdgenootjes, of dingen die hij kon niet meer lukken;
• je kind helemaal geen interesse toont in zelf doen of nabootsen;
• de strijd over zelf doen het hele gezin uitput.

Verder lezen

• Je peuter van 2 jaar: ontwikkeling, wat kan hij en wat verandert er?
• Peuterpuberteit: wanneer begint het, hoe lang duurt het en wat helpt?
• Activiteiten voor je dreumes en peuter (1 tot 3 jaar)
• Baby zindelijk maken: wanneer is je kind eraan toe en hoe pak je het aan?
• Positief opvoeden van je dreumes en peuter

Bronnen

• NJI, Peuter: algemene ontwikkeling, Nederlands Jeugdinstituut
• NJI, Peuter: zelfstandigheid, regels en grenzen stellen, Nederlands Jeugdinstituut
• Kind en Gezin (Opgroeien, Vlaanderen), Van grijpen tot schrijven
• Kind en Gezin (Opgroeien, Vlaanderen), Bewegen en spelen voor peuters 1-2 jaar
• NJI, Peuter: spelen, Nederlands Jeugdinstituut
• Kind en Gezin (Opgroeien, Vlaanderen), Bewegen en spelen voor peuters 2-3 jaar

Geschreven door Josanne Verhoof, pedagoog en babyslaapcoach (Villa Bimbi), slaapbegeleiding voor kinderen van 0 tot 5 jaar.