Seksuele ontwikkeling van je baby en peuter: wat is normaal van 0 tot 4 jaar?

Kinderen ontdekken hun lijf vanaf de geboorte, en daar horen de geslachtsdelen bij. Baby's raken ze vanaf ongeveer 6 tot 9 maanden aan, peuters doen het bewuster omdat het fijn of troostend voelt, en rond 3 tot 4 jaar zijn ze nieuwsgierig naar andermans lijf en spelen ze soms doktertje. Dat is normaal en heeft niets met volwassen seksualiteit te maken. Jij leert je kind rustig de juiste woorden, waar iets wel en niet kan, en dat zijn lijf van hem is.

Seksuele ontwikkeling: wat bedoelen we ermee?

Het woord klinkt groot voor een baby of peuter, en veel ouders vinden het een ongemakkelijk onderwerp. Toch gaat het bij jonge kinderen om iets heel gewoons: hun eigen lichaam leren kennen, ontdekken dat jongens en meisjes verschillen, leren wat privé is en ervaren dat aanraken fijn kan zijn, of juist niet.

Dat heeft niets te maken met hoe volwassenen seksualiteit beleven. Een peuter die aan zijn piemel zit, doet dat om dezelfde reden als een kind dat duimt of aan het labeltje van zijn knuffel friemelt: het voelt prettig. Hoe jij daarop reageert, bepaalt vooral of je kind later ook met vragen en zorgen bij jou durft te komen.

Wat is normaal per leeftijd?

Elk kind ontwikkelt zich in zijn eigen tempo. Deze tabel geeft de grote lijn.

Kind en Gezin beschrijft dat jongetjes vanaf ongeveer 6 maanden en meisjes vanaf ongeveer 9 maanden hun geslachtsdelen vastpakken, en dat dat vanaf hun eerste verjaardag bewuster gebeurt. Het NJI noemt dat peuters in deze fase vaak goed weten of ze een jongen of een meisje zijn.

Baby en dreumes: het eigen lijf ontdekken

Een baby leert zijn lijf kennen door het aan te raken en door aangeraakt te worden. Knuffelen, huid op huid, gemasseerd worden: het geeft een veilig gevoel en draagt bij aan de band met jou, zoals je ook leest in hechting.

Tijdens het verschonen of in bad grijpt je baby naar zijn tenen, zijn buik en ook naar zijn geslachtsdelen. Dat is ontdekken, geen probleem. Je hoeft zijn handje niet weg te halen. Benoem gewoon wat je doet: "Ik was nu je billen, nu je piemel." Zo groeien de woorden vanzelf mee. Wat je dreumes verder per maand ontdekt, lees je in ontwikkeling dreumes per maand.

Peuter: aan de piemel of vulva zitten

Veel ouders schrikken als hun peuter op de bank of in bed aan zijn geslachtsdelen zit. Het is heel gewoon. Peuters ontdekken dat het een fijn of troostend gevoel geeft, vaak als ze moe zijn, zich vervelen of in slaap vallen. Zonder luier, als je kind zindelijk wordt, zie je het vaak meer.

• Reageer rustig. Geen boze blik, geen "vies". Straffen maakt het vooral spannend en geeft je kind het gevoel dat er iets mis is met zijn lijf.
• Leid af als het niet uitkomt, bijvoorbeeld aan tafel of bij visite: geef zijn handen iets te doen.
• Leer waar het wel kan. Kind en Gezin wijst erop dat je kind moet leren dat hij dit niet doet waar andere mensen bij zijn. Vanaf een jaar of 3 kun je zeggen: "Dat doe je op je eigen plekje, in bed."

Zit je kind er zo vaak aan dat hij er niet meer mee kan stoppen, of lijkt het pijn te doen of te jeuken, laat dan de huisarts even meekijken.

Doktertje spelen: wat is normaal?

Rond 3 tot 4 jaar willen kinderen weten hoe een ander eruitziet. Doktertje spelen met een vriendje of vriendinnetje van ongeveer dezelfde leeftijd is gewone nieuwsgierigheid. Je kunt ze hun gang laten gaan, en een paar duidelijke afspraken maken:

1. Wie niet mee wil doen, hoeft niet mee te doen.
2. Je doet niets wat de ander niet wil.
3. Je doet elkaar geen pijn.
4. Je stopt niets in elkaars lichaam: niet in de mond, de billen of de vulva.

Kom je ze tegen, reageer dan rustig. "Kleren weer aan, we gaan buiten spelen" werkt beter dan schrikken. Grijp wel in als er dwang is, als een kind duidelijk ouder of sterker is, of als een kind verdrietig of bang is.

De juiste woorden voor lichaamsdelen

Kinderen die de juiste woorden kennen, kunnen beter vertellen wat er aan de hand is, ook als iets pijn doet of niet fijn voelde. Gebruik gewone woorden, net zo vanzelfsprekend als neus en knie:

Vragen als "waarom heeft papa een piemel en ik niet?" of "waar komen baby's vandaan?" beantwoord je kort en eerlijk, passend bij de leeftijd. Je hoeft niet alles in een keer te vertellen; kinderen onthouden wat ze kunnen begrijpen. Een prentenboek helpt, zeker als er een broertje of zusje op komst is: zie broertje of zusje op komst.

Grenzen leren: jouw lijf is van jou

Het belangrijkste wat je je kind in deze jaren meegeeft: zijn lijf is van hem. Dat begint al klein.

• Vraag of je kind een knuffel of kusje wil, en respecteer een nee. Ook bij opa, oma of de buurvrouw hoeft hij geen kusje te geven als hij dat niet wil. Een zwaai mag ook.
• Stop met kietelen als hij stop zegt. Zo leert hij dat zijn nee werkt.
• Leer de ondergoedregel vanaf een jaar of 3: de plekjes onder je ondergoed zijn van jou. Alleen jij als ouder bij het wassen, of de dokter als er iets pijn doet, mag daar komen.
• Leer ook de andere kant: een ander kind mag ook nee zeggen, en dat respecteer jij.
• Geen geheimen over aanraken. Leg uit dat een verrassing leuk is, maar dat een geheim waar hij zich naar door voelt, altijd verteld mag worden.

Hoe je in het algemeen regels en grenzen stelt, lees je in grenzen stellen bij je dreumes en peuter.

Wanneer maak je je zorgen?

Het meeste gedrag in deze jaren is gewoon nieuwsgierigheid. Vraag wel advies bij het consultatiebureau of de huisarts als:

• het gedrag niet past bij de leeftijd, bijvoorbeeld als je kind seksuele handelingen nadoet die hij alleen van volwassenen kan kennen;
• er dwang, pijn of een groot verschil in leeftijd of kracht in het spel is;
• je kind er niet mee kan stoppen, ook niet als je hem afleidt;
• je kind ineens angstig, teruggetrokken of juist heel druk wordt, terugvalt in plassen of slapen, of klachten heeft aan zijn geslachtsdelen;
• je kind iets vertelt wat je ongerust maakt.

Neem wat je kind vertelt serieus en blijf rustig. Heb je een vermoeden dat iemand over de grens van je kind is gegaan, dan kun je ook advies vragen bij Veilig Thuis. De JGZ-richtlijn Ouder-kindrelatie noemt Veilig Thuis als plek voor advies en ondersteuning bij zorgen over huiselijk geweld en kindermishandeling.

Verder lezen

• Je peuter van 2 jaar: ontwikkeling, wat kan hij en wat verandert er?
• Mijlpalen baby per maand: wat kan je baby wanneer (0-24 maanden)?
• Hechting: hoe je baby een veilige band met je opbouwt
• Grenzen stellen bij je dreumes en peuter
• Sociaal-emotionele ontwikkeling van je kind

Bronnen

• Kind en Gezin (Opgroeien, Vlaanderen), Opvolging groei en ontwikkeling (onderdeel Seksuele ontwikkeling)
• NJI, Peuter: algemene ontwikkeling, Nederlands Jeugdinstituut
• NJI, Baby: hechting, Nederlands Jeugdinstituut
• JGZ-richtlijn Ouder-kindrelatie, Nederlands Centrum Jeugdgezondheid

Geschreven door Josanne Verhoof, pedagoog en babyslaapcoach (Villa Bimbi), slaapbegeleiding voor kinderen van 0 tot 5 jaar.