Verlatingsangst bij baby's: wanneer, hoe lang en wat helpt bij het slapen

Verlatingsangst bij baby's begint meestal rond 6 tot 8 maanden, is tussen 9 en 18 maanden het sterkst en neemt in het tweede jaar geleidelijk af. Je baby heeft ineens door dat jij weg kunt gaan, maar nog niet dat je altijd terugkomt: huilen zodra je de kamer uitloopt, vastklampen bij vreemden en 's nachts pas rustig als jij er bent. Het is een teken van gezonde hechting, niet van iets wat jij fout doet. In dit artikel lees je hoe je verlatingsangst herkent, hoe lang het duurt, of je je baby moet laten huilen (nee) en wat wel werkt bij het slapen.

Wat is verlatingsangst?

Verlatingsangst, ook wel separatieangst, is de angst van je baby om alleen gelaten te worden. Tot een maand of 6 leeft een baby vooral in het nu: uit het oog is uit het hart. Daarna ontdekt hij dat jij een apart persoon bent, dat je kunt weggaan en dat hij daar niets aan kan doen. Wat hij nog mist, is het besef dat je altijd terugkomt. Dat leert hij door het honderden keren mee te maken, en precies dat is wat je de komende maanden doet.

Zo herken je verlatingsangst bij je baby

• Je baby huilt zodra je de kamer uitloopt, ook als er iemand anders bij hem is.
• Naar de opvang of oppas brengen ging eerst goed en gaat nu met tranen.
• Hij verstijft of begint te huilen als een onbekende hem aankijkt of wil oppakken.
• Hij kruipt in situaties die nieuw zijn letterlijk tegen je aan.
• 's Nachts wordt hij vaker wakker, huilt hij hard en is hij alleen rustig als jij erbij bent.
• Hij is overdag aanhankelijker en wil op schoot of gedragen worden.

Hoe ontstaat verlatingsangst?

Het ontstaat niet door iets wat jij doet of laat. Ook baby's van ouders die altijd thuis zijn krijgen het. Het hoort bij de ontwikkeling van het geheugen en het besef van "ik" en "jij". In de bekende sprongen uit Oei, ik groei! wordt dit beschreven als de periode waarin je baby afstanden en relaties begint te begrijpen: hij ziet dat jij verder weg kunt gaan dan hij zelf kan kruipen. Dat hij dan juist naar jou grijpt, laat zien dat de hechting goed zit. Het Nederlands Jeugdinstituut beschrijft het als een normale fase die bij vrijwel alle baby's voorkomt.

Verlatingsangst en eenkennigheid

Eenkennigheid en verlatingsangst komen vaak tegelijk. Eenkennigheid gaat over vreemden: je baby wil alleen nog bij een paar vertrouwde mensen zijn en huilt als opa, de buurvrouw of een collega hem wil vasthouden. Verlatingsangst gaat over jou die weggaat. Wat helpt bij eenkennigheid: laat bezoek eerst een tijdje op afstand tegen je baby praten terwijl hij bij jou op schoot zit, en laat hem zelf het tempo bepalen. Doorgeven "om hem eraan te laten wennen" werkt meestal averechts.

Hoe lang duurt verlatingsangst bij een baby?

Reken op een periode van maanden, met golven. Het begint meestal tussen 6 en 8 maanden, is tussen 9 en 18 maanden het heftigst en neemt daarna af, soms snel, soms heel geleidelijk. Zodra je kind de taal heeft om "mama komt zo terug" te begrijpen, meestal rond 2 jaar, wordt het een stuk makkelijker. Bij grote veranderingen (start op de opvang, verhuizing, geboorte van een broertje of zusje) kan het ook bij een peuter van 3 nog even terugkomen. Dat is geen terugval, maar een normale reactie op onzekerheid.

Verlatingsangst en slapen

Het naar bed gaan is het langste afscheid van de dag. Logisch dat baby's die eerder prima doorsliepen rond 8 tot 11 maanden ineens huilen bij het naar bed gaan en 's nachts wakker worden en om je roepen. Het valt bovendien samen met de slaapregressie van 9 maanden en de slaapregressie van 12 maanden, waarin je baby leert kruipen en staan en dat 's nachts in bed oefent.

Onderzoek van Teti en collega's laat zien dat baby's beter slapen als de ouder bij het naar bed gaan emotioneel beschikbaar is: rustig, voorspelbaar en sensitief. Dat betekent niet dat je erbij moet blijven tot hij slaapt, wel dat het afscheid warm en herkenbaar is. Zo bouw je die basis:

1. Minder prikkels in het laatste uur. Geen wilde spelletjes, geen schermen, gedimd licht.
2. Op tijd naar bed, voordat je baby oververmoeid is. Een oververmoeide baby met verlatingsangst is de zwaarste combinatie die er is.
3. Elke avond hetzelfde ritueel: badje of wassen, slaapzak, boekje of liedje, knuffel, vast zinnetje. Onderzoek van Mindell laat zien dat een vast avondritueel het inslapen versnelt en het aantal keren wakker worden vermindert.
4. Zeg wat er gebeurt. "Ik ga de deur uit, ik ben in de buurt, ik kom terug." Ook als hij het nog niet begrijpt: de toon en de herhaling doen het werk.
5. Blijf hoorbaar. De eerste avonden even rommelen op de gang of zachtjes zingen achter de deur laat je baby horen dat je er nog bent.

Een zacht, gedimd lichtje kan het slaapkamertje vertrouwder maken als je baby jou even niet ziet. Een nachtlampje met rood licht geeft genoeg licht om elkaar te zien, zonder de kamer echt wakker te maken.

Moet je een baby met verlatingsangst laten huilen?

Nee. Verlatingsangst is precies de angst dat jij niet komt, dus je baby alleen laten huilen tot hij slaapt bevestigt zijn angst. Wat je wel kunt doen, is geleidelijk werken. Onderzoek van Gradisar en collega's naar geleidelijk afbouwen (even wachten, kort troosten, in stapjes langer wachten) vond geen verhoogd stresshormoon bij de baby's en geen verschil in hechting na een jaar. Het vijfjarige vervolgonderzoek van Price vond geen nadelige effecten op de ontwikkeling of de band met ouders. Het verschil zit in het komen: je baby leert dat je komt, alleen niet meteen en niet uitgebreid.

Zo doe je dat in de praktijk:

• Leg je baby na het ritueel wakker in bed en ga de kamer uit.
• Huilt hij, wacht dan 2 minuten en ga terug. Sus met je hand op zijn buik en je stem, haal hem niet uit bed. Maak het kort en saai: 1 tot 2 minuten.
• Ga weer weg. Wacht de volgende keer 4 minuten, daarna 6. Meer dan 8 tot 10 minuten hoeft niet.
• Is hij helemaal overstuur (schokkend huilen, bezweet), pak hem dan wel op, kalmeer hem en leg hem rustig terug. Kalmeren gaat voor.
• Doe hetzelfde 's nachts. Na 4 tot 7 nachten zie je meestal een duidelijk verschil.

Wil je eerst naast het bed blijven zitten en dat langzaam afbouwen, dan past de camping-out-methode beter bij jullie. Alle varianten met hun voor- en nadelen staan in slaapmethodes uitgelegd.

Verlatingsangst of uitproberen?

Deze vraag krijg ik vaak van ouders met een baby van 8 tot 11 maanden. Zo houd je ze uit elkaar:

Onder de 12 maanden is het vrijwel altijd echte angst. Ga ervan uit dat je baby het meent, ook als je twijfelt; troosten kost je een minuut, en je verliest er niets mee.

Tips voor overdag: verlatingsangst stap voor stap kleiner maken

• Kiekeboe en verstoppertje. Spelenderwijs leert je baby: weg is niet voor altijd.
• Kondig aan en vertrek. "Ik ga naar de keuken, ik kom zo." Niet wegsluipen: dat maakt hem juist alerter, omdat je elk moment kunt verdwijnen.
• Oefen met korte afstanden. Eerst even buiten zijn zicht in dezelfde kamer, dan de gang, dan een kamer verder. Kom steeds vrolijk terug.
• Houd afscheid kort en warm. Een lange afscheidsscène bij de opvang maakt het zwaarder. Knuffel, zin, zwaaien, weg. Bel eventueel na tien minuten; meestal is hij dan al aan het spelen.
• Vaste gezichten. Laat een nieuwe oppas eerst een paar keer komen terwijl jij er bent.
• Zorg dat de basis klopt. Genoeg slaap en een voorspelbare dag maken je baby weerbaarder tegen de angst.

Wanneer naar het consultatiebureau

Verlatingsangst is normaal en heeft geen behandeling nodig. Overleg wel als je baby ook overdag nauwelijks nog te troosten is, als het slapen weken achter elkaar helemaal vastloopt, als je kind na 3 jaar nog paniek heeft bij elk afscheid, of als jij zelf merkt dat je uitgeput raakt of tegen de avonden opziet. De JGZ-richtlijn Gezonde slaap noemt het consultatiebureau als eerste plek voor slaapvragen; ze kunnen ook meekijken naar wat er thuis speelt.

Verder lezen

• Slaapregressie 9 maanden
• Slaapregressie 12 maanden (1 jaar)
• Slaapregressie 18 maanden
• Baby huilt bij het naar bed gaan: waarom en wat je kunt doen
• Slaapritueel
• Slaapmethodes uitgelegd

Bronnen

• Nederlands Jeugdinstituut, Baby: slapen
• NCJ (2017), JGZ-richtlijn Gezonde slaap en slaapproblemen bij kinderen, Nederlands Centrum Jeugdgezondheid
• Gradisar M. et al. (2016), Behavioral Interventions for Infant Sleep Problems: A Randomized Controlled Trial, Pediatrics 137(6)
• Price A.M.H. et al. (2012), Five-year follow-up of harms and benefits of behavioral infant sleep intervention: randomized trial, Pediatrics 130(4)
• Mindell J.A. et al. (2009), A nightly bedtime routine: impact on sleep in young children and maternal mood, Sleep 32(5)
• Teti D.M. et al. (2010), Maternal emotional availability at bedtime predicts infant sleep quality, Journal of Family Psychology 24(3)

Geschreven door Josanne Verhoof, pedagoog en babyslaapcoach (Villa Bimbi), slaapbegeleiding voor kinderen van 0 tot 5 jaar.