Opvoedstijlen: welke zijn er en welke past bij jonge kinderen?

Er worden vier opvoedstijlen onderscheiden, op basis van twee dingen: hoeveel warmte en betrokkenheid je geeft en hoeveel structuur en grenzen je biedt. Democratisch (autoritatief) is warm en duidelijk, autoritair is streng met weinig warmte, toegeeflijk is warm met weinig grenzen en verwaarlozend heeft van allebei weinig. De democratische stijl geldt in de JGZ-richtlijn Opvoedondersteuning als de meest wenselijke, ook voor jonge kinderen.

In het kort

Deze indeling komt uit de JGZ-richtlijn Opvoedondersteuning, die de stijlen beschrijft aan de hand van betrokkenheid en controle.

Wat is opvoeden eigenlijk?

Het NJI omschrijft opvoeden als volwassenen die kinderen helpen opgroeien. Het doel: dat kinderen stap voor stap zelfstandig worden, leren omgaan met anderen en rekening houden met zichzelf en hun omgeving. Dat gebeurt vooral in de kleine dingen van alledag, zoals afspraken herhalen, een gevoel uitleggen of samen oversteken.

Veel daarvan gaat vanzelf. Kinderen leren door te kijken naar wat jij doet. Het NJI zegt er ook bij: geen enkele manier is perfect en veel manieren zijn goed. Jouw eigen opvoeding, karakter en situatie bepalen mee hoe je het doet.

De vier opvoedstijlen van Baumrind

De bekendste indeling komt van de Amerikaanse psycholoog Diana Baumrind, die in de jaren zestig drie stijlen beschreef. Later is daar een vierde stijl aan toegevoegd. In Nederland gebruikt de jeugdgezondheidszorg dezelfde vier.

De JGZ-richtlijn noemt twee pijlers die samen de kwaliteit van opvoeden bepalen:

• Ondersteunen: de band met je kind, betrokkenheid, emotionele steun en ruimte voor eigen initiatief.
• Structureren: regels en grenzen stellen, toezicht houden en ongewenst gedrag op tijd bijsturen, op een manier die je kind geen schade doet.

Elke stijl is een mix van die twee. Hieronder per stijl wat het betekent bij een peuter.

Democratisch (autoritatief): warm en duidelijk

Je bent betrokken en warm, en je stelt duidelijke grenzen met uitleg. Je kind mag meepraten waar dat kan, maar jij beslist over wat echt belangrijk is.

Voorbeeld: je peuter wil zijn jas niet aan. "Het is koud buiten, de jas gaat aan. Wil je hem zelf aandoen of zal ik helpen?"

Volgens de JGZ-richtlijn Opvoedondersteuning gaat deze stijl samen met veel verzorging, betrokkenheid, gevoeligheid, overleg en uitleg, controle en ruimte voor zelfstandigheid. Ze leidt tot zelfstandige kinderen met een goed gevoel van eigenwaarde. Ook de JGZ-richtlijn Psychosociale problemen noemt een warme, sensitieve opvoedstijl een beschermende factor.

Autoritair: streng en weinig uitleg

Je stelt veel regels, verwacht dat ze worden opgevolgd en legt weinig uit. Warmte en meepraten staan op de achtergrond.

Voorbeeld: "Jas aan. Nu. Anders ga je naar je kamer."

Een peuter gehoorzaamt dan misschien, maar leert niet waarom. De JGZ-richtlijn Psychosociale problemen noemt een vijandige, afwijzende opvoedstijl en het gebruik van strenge straffen als risicofactoren. Kind en Gezin is duidelijk over slaan: een tik is nooit pedagogisch. Je kind stopt misschien even, maar leert niet wat wel de bedoeling is.

Toegeeflijk (permissief): warm maar weinig grenzen

Je bent lief en betrokken, maar stelt weinig regels of laat ze snel los. Je wilt vooral geen ruzie of verdriet.

Voorbeeld: je peuter wil zijn jas niet aan, dus gaat hij zonder, en je neemt hem maar mee in de tas.

Dat voelt vriendelijk, maar een peuter heeft houvast nodig. Kind en Gezin beschrijft dat ieder kind op weg naar zelfstandigheid een kader of grenzen nodig heeft. En het NJI waarschuwt: geef je bij lastig gedrag toch toe, dan vergroot je de kans dat je kind het herhaalt.

Verwaarlozend: weinig warmte en weinig grenzen

Er is weinig betrokkenheid en weinig structuur. Het kind wordt grotendeels aan zichzelf overgelaten.

Dit is zelden een bewuste keuze. Vaak speelt er iets: ernstige stress, uitputting, ziekte, geldzorgen of psychische problemen bij een ouder. De JGZ-richtlijn noemt dat soort omstandigheden ook als factoren die de opvoeding kunnen bedreigen. Herken je jezelf hierin omdat het je even boven het hoofd groeit, dan is dat juist een reden om hulp te vragen bij het consultatiebureau of de huisarts.

Welke stijl werkt het best bij een peuter?

De democratische stijl past goed bij wat een peuter nodig heeft: veel nabijheid en een paar duidelijke grenzen. Kind en Gezin zegt het zo: naast liefdevolle verbondenheid heeft je kind autonomie nodig (zelf dingen kiezen en doen) en een kader dat houvast geeft.

In mijn praktijk zie ik dat de meeste ouders gewoon schakelen: soms streng, soms te toegeeflijk, vooral als ze moe zijn. Dat is normaal. Het gaat om de grote lijn. Hoe je grenzen stelt zonder strijd, lees je in grenzen stellen bij je dreumes en peuter. Hoe je veel aandacht geeft aan wat goed gaat, staat in positief opvoeden.

En gentle parenting, helikopterouders of curlingouders?

Op sociale media zie je veel nieuwe namen. Het zijn geen officiële stijlen, maar je kunt ze wel plaatsen:

• Gentle parenting lijkt op de democratische stijl, zolang er ook echt grenzen zijn. Zonder grenzen schuift het op naar toegeeflijk.
• Helikopter- of curlingouders nemen hun kind veel uit handen. De JGZ-richtlijn noemt overbescherming als risicofactor. Een peuter groeit juist van dingen zelf proberen.

Samen opvoeden als je het niet eens bent

Bijna elk stel botst weleens over de opvoeding. De een is strenger, de ander geeft sneller toe. Dat komt vaak door hoe je zelf bent opgevoed. Het NJI raadt aan dat opvoeders op dezelfde manier reageren op lastig gedrag, omdat je kind dan beter leert wat wel en niet kan.

Wat helpt:

• Spreek samen een paar regels af die jullie allebei belangrijk vinden.
• Val elkaar niet af waar je kind bij is; bespreek het later.
• Verdeel taken, zodat niet een van jullie altijd de "strenge" is.
• Vertel opa, oma of de opvang welke regels jullie belangrijk vinden.

Verder lezen

• Grenzen stellen bij je dreumes en peuter: nee zeggen, luisteren en volhouden
• Hechting: hoe je baby een veilige band met je opbouwt
• Peuterpuberteit: wanneer begint het, hoe lang duurt het en wat helpt?
• Driftbuien bij peuters: waarom ze erbij horen en wat je kunt doen
• Schermtijd voor baby's en peuters: hoeveel is oké per leeftijd?
• Gedrag van je peuter: wat is normaal en wat valt op?

Bronnen

• JGZ-richtlijn Opvoedondersteuning (manieren van opvoeden en opvoedstijlen), Nederlands Centrum Jeugdgezondheid
• JGZ-richtlijn Psychosociale problemen (risico- en beschermende factoren), Nederlands Centrum Jeugdgezondheid
• NJI, Wat is opvoeden?, Nederlands Jeugdinstituut
• NJI, Waar komt storend gedrag vandaan?, Nederlands Jeugdinstituut
• Kind en Gezin (Opgroeien, Vlaanderen), Opvoedingsvaardigheden
• Kind en Gezin (Opgroeien, Vlaanderen), Een kind slaan of ruw behandelen?

Geschreven door Josanne Verhoof, pedagoog en babyslaapcoach (Villa Bimbi), slaapbegeleiding voor kinderen van 0 tot 5 jaar.