Speen en fopspeen: voordelen, nadelen en afbouwen per leeftijd

Een speen is een klein ding met een grote rol. Voor de ene baby is het dé manier om tot rust te komen, voor de andere ouder de start van maandenlang zoeken onder het ledikant. Heeft je baby een speen nodig? Wanneer geef je hem voor het eerst, hoe gebruik je hem veilig en wanneer neem je er afscheid van? We zetten de voordelen en nadelen eerlijk op een rij, met praktische tips voor introduceren, veilig gebruiken en afbouwen per leeftijd.

Wat is een fopspeen en waarom werkt hij zo goed?

Met "speen" bedoelen we in dit artikel de fopspeen: het losse speentje met een zuiggedeelte en een schildje, niet de speen op de fles. Dat kleine ding werkt zo goed omdat baby's geboren worden met een sterke zuigbehoefte. Zuigen is meer dan drinken alleen: het kalmeert, ontspant en helpt prikkels te reguleren. Die behoefte is in de eerste maanden het grootst en neemt daarna geleidelijk af.

Belangrijk om vooraf te weten: een speen is geen must. Een baby die de speen weigert of niet nodig heeft, mist niets. Zulke kindjes troosten zichzelf vaak met een knuffel, doekje of handje, en je hoeft later niets af te bouwen. Maar voor veel gezinnen is de speen wel degelijk waardevol. Daarom eerst de voordelen.

De voordelen van een speen

• Hij vervult de zuigbehoefte. Vooral in de eerste maanden willen veel baby's ook zuigen zonder honger. Een speen geeft die behoefte een plek, zonder dat elke onrustige bui een voeding wordt.
• Hij troost en kalmeert. Zuigen werkt rustgevend. Bij spanning, vermoeidheid, een vaccinatie of een lange autorit geeft de speen net dat beetje houvast.
• Hij kan licht beschermend werken tijdens het slapen. De Nederlandse richtlijnen voor veilig slapen noemen het gebruik van een speen bij het in slaap vallen als een van de factoren die samenhangen met een kleinere kans op wiegendood. Hoe dat precies werkt is niet volledig duidelijk, maar het effect is in meerdere onderzoeken gevonden. Twee kanttekeningen horen daarbij: dwing een speen nooit op als je baby hem niet wil, en valt de speen tijdens de slaap uit het mondje, dan hoef je hem niet terug te stoppen. Meer over alle richtlijnen lees je in ons artikel over veilig slapen.
• Hij is makkelijker af te leren dan een duim. Een speen kun je op een gekozen moment wegdoen; een duim zit er altijd aan. Bovendien oefent een speen doorgaans minder druk uit op kaak en gebit.

De nadelen van een speen

Tegenover die voordelen staan drie nadelen die je vooraf wilt kennen, want ze bepalen wánneer je de speen geeft en hoe lang je ermee doorgaat.

• Hij kan de borstvoeding verstoren in de eerste weken. Drinken aan de borst vraagt een andere zuigtechniek dan zuigen op een speen. Krijgt een baby al een speen terwijl de borstvoeding nog niet goed loopt, dan kan dat het aanleggen bemoeilijken. Minstens zo belangrijk: een baby die veel op een speen zuigt, vraagt minder vaak om de borst, en juist dat vragen houdt de melkproductie op gang. Daarom is het advies om bij borstvoeding te wachten met de speen tot het drinken goed en soepel verloopt.
• Langdurig gebruik kan het gebit beïnvloeden. Bij jonge baby's is dat effect verwaarloosbaar, maar wie op zijn derde of vierde nog dagelijks op een speen zuigt, kan een afwijkende stand van tanden en kaak ontwikkelen, zoals een open beet. Stopt het speengebruik ruim op tijd, dan herstelt het melkgebit zich meestal vanzelf. Hoe langer en intensiever het zuigen doorgaat, hoe kleiner de kans daarop.
• Hij kan een nachtelijke gewoonte worden. Dit is het nadeel waar ouders in de praktijk het meest tegenaan lopen. Een baby die alleen mét speen in slaap kan vallen, mist hem ook bij elk kort wakkermomentje in de nacht. En omdat een jonge baby de speen nog niet zelf kan terugvinden, ben jij degene die er 's nachts drie, vier keer uit gaat om hem terug te stoppen. Verderop lees je hoe je dat voorkomt en oplost.

Wanneer introduceer je de speen?

Het beste moment hangt af van hoe je baby drinkt:

• Bij borstvoeding: wacht tot de borstvoeding goed op gang is en het aanleggen soepel gaat. Voor de meeste moeders is dat ergens tussen de derde en vierde week. Loopt de voeding eerder al probleemloos, dan kan het iets eerder; twijfel je, overleg dan met de lactatiekundige of het consultatiebureau.
• Bij flesvoeding: hier speelt de verstoring van de zuigtechniek veel minder en kun je de speen vanaf de geboorte aanbieden als je dat wilt.

Weigert je baby de speen, forceer het dan niet. Probeer het later nog eens op een rustig moment, of kies een andere vorm: dentale spenen hebben een platte en een bolle kant, fysiologische spenen zijn rond en lijken meer op een tepel. Welke "de beste" is, bepaalt je baby zelf. En blijft het antwoord nee, dan is dat prima: een speen is een hulpmiddel, geen voorwaarde.

Veilig gebruik: deze regels zijn niet onderhandelbaar

Een speen is een veilig product, mits je een paar regels aanhoudt:

• Nooit een koord, ketting of lint in bed. Een speenkoord is handig aan de kinderwagen of box overdag, onder toezicht. In bed hoort hij nooit thuis: alles wat om een halsje kan raken, is een risico. Doe het koord dus altijd af voordat je baby gaat slapen.
• Controleer de speen regelmatig op scheurtjes en zwakke plekken. Trek even aan het zuiggedeelte voor je hem geeft. Zie je een beschadiging, gooi de speen dan direct weg.
• Houd de speen schoon. Kook hem voor het eerste gebruik uit en reinig hem daarna regelmatig, zeker in de eerste maanden. Gevallen op de grond: afspoelen, niet zelf even aflikken, want zo draag je mondbacteriën over.
• Doop de speen nergens in. Geen honing, geen siroop, niets zoets. Dat is slecht voor de tandjes en volstrekt onnodig.
• Kies de juiste maat. Spenen hebben leeftijdsaanduidingen (0-6 maanden, 6+ maanden) die meegroeien met de kracht en de mond van je baby. Een te kleine of versleten speen gaat sneller kapot.
• Niet terugstoppen tijdens de slaap. Valt de speen eruit als je baby slaapt, laat hem dan liggen. Je baby heeft hem op dat moment niet meer nodig.

De speen en slapen: van handig hulpje naar hardnekkige gewoonte

Rond het in slaap vallen is de speen op zijn sterkst, en precies daar ontstaat ook het grootste risico. Alles wat je baby elke keer bij het inslapen krijgt, wordt onderdeel van zijn inslaaproutine: een slaapassociatie. Baby's worden aan het einde van elke slaapcyclus kort wakker, en wie met speen in slaap viel, zoekt op dat moment de speen. Is die weg, dan volgt huilen, en jij mag hem terugstoppen. Zo wordt een prima hulpmiddel ongemerkt de reden dat niemand in huis doorslaapt. Herken je dit patroon, dan vind je in ons artikel mijn baby valt moeilijk in slaap uitgebreid hoe slaapassociaties werken en hoe je ze stap voor stap ombuigt.

Je hoeft de speen hiervoor niet per se af te schaffen. Twee dingen maken het verschil: beperk de speen tot slaapmomenten (in plaats van de hele dag), en leer je baby op termijn in slaap vallen zonder dat het laatste duwtje van de speen komt. Bijvoorbeeld door de speen uit het mondje te nemen net vóórdat je baby echt slaapt. Vanaf ongeveer acht maanden kan een baby de speen bovendien zelf leren terugvinden; leg er dan een paar in het bedje, dat scheelt jou nachtelijke bezoekjes.

Tip van Numsy Bouw je de speen af rond het slapen, dan valt voor je baby ineens het vertrouwde inslaapsignaal weg. Vervang dat signaal door een associatie die je niet hoeft terug te stoppen: een constant, zacht achtergrondgeluid. De Numsy white noise machines spelen tot 14 uur non-stop, de hele nacht door, en hangen met een lusje aan wieg of box. Zo blijft het vertrouwde "slaapgeluid" er ook tijdens elk kort wakkermomentje gewoon zijn. Bekijk welke bij jullie past in de white noise collectie.

Afbouwen en afscheid nemen: zo pak je het aan per leeftijd

Vanaf 4 tot 6 maanden: beperken wordt makkelijker

De natuurlijke zuigbehoefte neemt na een maand of vier flink af. Dit is een goed moment om het speengebruik terug te brengen tot slaapmomenten en echte troostmomenten, in plaats van standaard bij elk piepje. Veel baby's laten de speen in deze fase verrassend makkelijk vaker links liggen. Bied bij kleine ongemakken eerst een alternatief aan: je stem, een knuffel, even oppakken.

Rond 1 jaar: alleen nog in bed

Vanaf de eerste verjaardag is het verstandig de speen echt te reserveren voor het bedje. Overdag praat en brabbelt je kind steeds meer, en een speen in de mond zit dat letterlijk in de weg. Spreek een vaste plek af: de speen blijft in bed, ook na het wakker worden. Een vast slaapritueel helpt hier enorm: als de speen onderdeel is van een voorspelbare reeks (pyjama, boekje, speen, slaapzak, licht uit), went je kind eraan dat hij alleen dáár hoort.

Tussen 2 en 3 jaar: echt afscheid nemen

Kind en Gezin raadt aan om voor de derde verjaardag definitief afscheid te nemen, in verband met de gebitsontwikkeling. Bij een peuter werkt een afscheidsritueel vaak beter dan stilletjes laten verdwijnen:

• De speen weggeven. Samen inpakken voor een baby "die hem harder nodig heeft", of ophangen in een speenboom bij het kinderdagverblijf.
• De speenfee. De speen gaat 's avonds onder het kussen of in een doosje, en 's ochtends ligt er een klein cadeautje voor "grote kinderen".
• Inleveren bij een mijlpaal. Een verjaardag of de eerste dag op een nieuwe groep is een natuurlijk moment om samen te besluiten: nu ben je te groot voor een speen.

Kies één moment, blijf consequent en verwacht twee tot vijf onrustigere dagen en nachten. Je kind leert iets nieuws: in slaap vallen zonder speen. Geef extra nabijheid, houd het slaapritueel verder precies hetzelfde, en reken erop dat de speen na minder dan een week vergeten is.

Speen afleren: wanneer en hoe, stap voor stap

Er is niet één juiste dag, maar er zijn wel een paar duidelijke ijkpunten:

Kind en Gezin geeft deze stappen mee voor het echte afscheid:

1. Kies een rustige periode. Niet vlak voor een verhuizing, de komst van een baby of de start op de opvang. In spannende tijden heeft je kind de speen juist even nodig.
2. Bereid je kind voor. Vertel een paar dagen van tevoren dat de speen weggaat, omdat hij groot is en voor zijn tandjes.
3. Kies samen een vervanger. Een knuffel of doekje dat blijft als de speen weg is, maakt het afscheid minder heftig.
4. Maak er een moment van. De speenfee, een speenboom of de speen weggeven, zoals hierboven beschreven.
5. Houd vol. Je kind voelt het als jij twijfelt. Geef de speen niet terug na een moeilijke nacht, maar geef wel extra nabijheid en houd het slaapritueel precies hetzelfde.

Zoekt je baby 's nachts steeds de speen, dan lees je in baby in slaap krijgen zonder speen hoe je het inslapen zonder speen stap voor stap oefent.

Duimen afleren

Kind en Gezin geeft de voorkeur aan een speen boven de duim. Duimzuigen is lastiger af te leren, want de duim is altijd bij de hand, en het beïnvloedt het gebit sterker: een duim duwt vaak scheef, waardoor de tandboog ongelijk kan groeien. Ook de JGZ-richtlijn Mondzorg noemt duimzuigen en speengebruik als mogelijke oorzaak van een afwijkende stand van tanden, zoals een open beet.

Zo help je je kind van de duim af:

• Bij een jonge baby: je kunt overdag een speen aanbieden in plaats van de duim. Die kun je later makkelijker afbouwen (Kind en Gezin).
• Bij een peuter: dezelfde stappen als bij de speen. Leg uit waarom, kies een rustige periode, zoek samen een knuffel of doekje als vervanger en ga vastberaden te werk.
• Let op de momenten. Veel kinderen duimen vooral bij moeheid, verveling of spanning. Benoem het vriendelijk, bied iets anders aan voor de handjes en geef een compliment als het lukt.
• Streef ook hier naar stoppen voor 3 jaar. Dan heeft het gebit de kans om zich vanzelf te herstellen (Kind en Gezin).

Conclusie: fijn hulpmiddel, heldere grenzen

Een speen is geen must, maar wel een waardevol hulpmiddel: hij vervult de zuigbehoefte, troost, en kan volgens de Nederlandse richtlijnen licht beschermend werken tijdens het slapen. De keerzijde bewaak je met drie grenzen: wacht bij borstvoeding tot het drinken goed loopt, gebruik nooit een koord in bed, en laat de speen geen nachtelijke verplichting worden waarvoor jij eruit moet. Beperk hem vanaf het eerste jaar tot het bedje en neem uiterlijk rond het vierde jaar afscheid met een ritueel waar je kind trots op kan zijn. Wil je het inslapen ondersteunen met een slaapsignaal dat je nooit hoeft terug te stoppen, kijk dan eens rustig rond in onze white noise machines.

Verder lezen

• Veilig slapen: zo richt je het bedje van je baby in
• Mijn baby valt moeilijk in slaap: oorzaken en oplossingen
• Zo bouw je een vast slaapritueel op
• Baby in slaap krijgen zonder speen

Bronnen

• NCJ (2017, herziening), JGZ-richtlijn Preventie wiegendood. https://www.ncj.nl/richtlijnen/alle-richtlijnen/richtlijn/preventie-wiegendood
• Kind en Gezin, Fopspeen en duim. https://www.kindengezin.be/nl/thema/dagelijkse-verzorging/fopspeen-duim
• JGZ-richtlijn Mondzorg. https://www.jgzrichtlijnen.nl/richtlijn/jgz-richtlijn-mondzorg/

Geschreven door Josanne Verhoof, pedagoog en babyslaapcoach (Villa Bimbi), slaapbegeleiding voor kinderen van 0 tot 5 jaar.